Question 1

संस्कृतभाषया उत्तरत ।
(क) विक्रमस्यौदार्यम् पाठ: कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलित:?
(ख) उपार्जितानां वितानां रक्षणं कथं भवति?
(ग) धनविषये कौद्दश: व्यवहार: कर्तव्य:?
(घ) जलमध्ये पुष्पाञ्जलि दत्वा क्षणं क: स्थित:?
(ङ) समुद्र: राज्ञ किमर्थं रत्नचतुष्टयं दत्तवान्?
(च) द्वितीयरत्तेन किम् उत्पद्यते?
(छ) प्रीतिलक्षणं कतिविधं भवति?

Accepted Answer

उत्तर:
(क) विक्रमस्यौदार्यम् पाठ: प्राचीनभारतीयसाहित्ये प्रसिद्धः विक्रमौवशीयम् इत्यस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः।
(ख) उपार्जितानां वितानां रक्षणं त्यागेन एव भवति। अर्थात्, जो धन उपार्जितः तस्य संरक्षणं त्याग एव मुख्यं साधनम् अस्ति।
(ग) धनविषये व्यवहारः सादरः, विवेकपूर्णः च कर्तव्यः। धनं व्यर्थं न व्ययेत, न च अनर्थं दातव्यं।
(घ) जलमध्ये पुष्पाञ्जलि दत्वा क्षणं समुद्रः स्थितः।
(ङ) समुद्र: राज्ञ रत्नचतुष्टयं दत्तवान् कारणं तस्य राज्ञः यज्ञसमाप्त्यर्थम्।
(च) द्वितीयरत्तेन उत्पद्यते यज्ञसमाप्तिः, यज्ञसमाप्त्यर्थं द्वितीयरत्नं प्रयुज्यते।
(छ) प्रीतिलक्षणं षड्विधं भवति, यथा ददाति, प्रतिगृह्णाति, गुह्यमाख्याति, पृच्छति, भुङ्कते, भोजयते च। — प्रत्येक प्रश्नस्य संस्कृतपाठ्यपुस्तकानुसारं उत्तरं संस्कृतसाहित्ये वर्णितानुसारं विस्तृतं दत्तम्।

Question 2

रिक्तस्थानानि पूर्यत ।
(क) उपार्जितानां वितानां ... हि रक्षणम्।
(ख) दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये ... न कर्तव्य:।
(ग) तत: शिल्पिभिरतीव ... मण्डप: कारित:।
(घ) भो समुद्र! ... यज्ञं करोति।
(ङ) तस्मै राज्ञ व्ययार्थ ... दास्यामि।
(च) यद्रत्नं चतुरङ्गबलं ... तद् ग्रहीष्याम:।
(छ) सर्वेषां प्राणिनामनेनैव ... भवति।

Accepted Answer

उत्तर:
(क) उपार्जितानां वितानां त्याग एव हि रक्षणम्।
(ख) दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये व्यर्थं न कर्तव्य:।
(ग) तत: शिल्पिभिरतीव कुशलैः मण्डप: कारित:।
(घ) भो समुद्र! यज्ञं करोति तव सहाय्यं।
(ङ) तस्मै राज्ञ व्ययार्थ रत्नचतुष्टयं दास्यामि।
(च) यद्रत्नं चतुरङ्गबलं तद् ग्रहीष्याम:।
(छ) सर्वेषां प्राणिनामनेनैव प्रीतिलक्षणं भवति। — रिक्तस्थानानि पाठ्यपुस्तकस्य सन्दर्भेण पूरितानि। प्रत्येक रिक्तस्थानस्य सन्दर्भानुसारं सम्यक् शब्दः योजितः।

Question 3

अधोलिखितानां पदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत ।
वितानाम्, शिल्पिभिः, गिरो, एतेषाम्, दातव्यम् रोचते।

Accepted Answer

उत्तर:
(1) वितानाम् रक्षणं आवश्यकम्।
(2) शिल्पिभिः मण्डपः निर्मितः।
(3) एतेषाम् व्यवहारः सदाचारः।
(4) दातव्यम् धनं विवेकपूर्वकं।
(5) रोचते गिरो हि सत्यवचनम्। — प्रत्येकं पदं वाक्येषु सम्यक् प्रकारेण योजितम्।

Question 4

प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम् ।
उपक्रान्तवान्, विधाय, गत्वा, गृहीत्वा, स्थितः, व्यतिक्रम्य, दातव्यम्।

Accepted Answer

उत्तर:
(1) उपक्रान्तवान् = उप + क्रान्त + वान् (पूर्वप्रत्यय)
(2) विधाय = विधा + य (कृदन्त)
(3) गत्वा = गम् + त्वा (कृदन्त)
(4) गृहीत्वा = गृह् + ईत्वा (कृदन्त)
(5) स्थितः = स्था + तः (कृदन्त)
(6) व्यतिक्रम्य = व्यति + क्रम् + य (कृदन्त)
(7) दातव्यम् = दा + त्व्यम् (कृदन्त) — प्रत्येकं शब्दं प्रकृतिप्रत्ययविभागेण विश्लेषितम्।

Question 5

सन्धिविच्छेदं कुरुत ।
तेनैव, यच्चोक्तम्, तस्येप्सितम्, चैव, यच्च, तदपि, सर्वापि, सोऽपि, प्राप्तैव, चेदस्मिन्, तच्छुत्वा, त्वय्येवम्।

Accepted Answer

उत्तर:
(1) तेन + एव = तेनैव
(2) यत् + च + उक्तम् = यच्चोक्तम्
(3) तस्य + इप्सितम् = तस्येप्सितम्
(4) च + एव = चैव
(5) यत् + च = यच्च
(6) तत् + अपि = तदपि
(7) सर्व + अपि = सर्वापि
(8) सः + अपि = सोऽपि
(9) प्राप्त + एव = प्राप्तैव
(10) चेद् + अस्मिन् = चेदस्मिन्
(11) तत् + शुत्वा = तच्छुत्वा
(12) त्वया + एवम् = त्वय्येवम् — प्रत्येकं समासितं पदं सन्धिविच्छेदेन पृथक् कृतम्।

Question 6

सप्रसङ्गं हिन्दीभाषया व्याख्या कार्याः ।
(क) उपार्जितानां वितानां त्याग एव हि रक्षणम्।
तटाकोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम्।।
(ख) ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति।
भुङ्कते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम्।।

Accepted Answer

उत्तर:
(क) उपार्जित धन का संरक्षण त्याग के द्वारा ही संभव है। जैसे तट के किनारे बहने वाले जल का प्रवाह होता है, वैसे ही धन का भी प्रवाह आवश्यक है। यदि धन को केवल संचित किया जाए और उपयोग न किया जाए तो वह व्यर्थ है। इसलिए धन का त्याग करना ही उसका सही संरक्षण है।
(ख) दान, ग्रहण, रहस्य बताना, पूछना, खाना, खिलाना ये षड्विध प्रकार के प्रेम के लक्षण हैं। प्रेम का अर्थ केवल देना नहीं, बल्कि लेना, साझा करना, पूछना और खाना-खिलाना भी प्रेम के रूप हैं। — प्रत्येक श्लोक का हिन्दी में अर्थ एवं भावार्थ स्पष्ट किया गया है।

Question 7

अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं कुरुत ।
विक्रमतुल्यम्, क्रियाविधिज्ञम्, सकलगुणनिवासः, यज्ञसामग्री, समुद्रतीरम्, जलमध्ये, पुष्पाञ्जलिम्, देदीप्यमानशरीरः, ययार्थम्, यज्ञसमाप्ति; गुणकथनम्, ब्राह्मणसमूहः, प्राणधारणम्, राजसमीपम्।

Accepted Answer

उत्तर:
(1) विक्रमतुल्यम् = विक्रमतुल्य + अम्
(2) क्रियाविधिज्ञम् = क्रिया + विधि + ज्ञम्
(3) सकलगुणनिवासः = सकल + गुण + निवासः
(4) यज्ञसामग्री = यज्ञ + सामग्री
(5) समुद्रतीरम् = समुद्र + तीरम्
(6) जलमध्ये = जल + मध्ये
(7) पुष्पाञ्जलिम् = पुष्प + अञ्जलिम्
(8) देदीप्यमानशरीरः = दे + दीप्यमान + शरीरः
(9) ययार्थम् = यय + अर्थम्
(10) यज्ञसमाप्ति = यज्ञ + समाप्ति
(11) गुणकथनम् = गुण + कथनम्
(12) ब्राह्मणसमूहः = ब्राह्मण + समूहः
(13) प्राणधारणम् = प्राण + धारणम्
(14) राजसमीपम् = राज + समीपम् — प्रत्येकं समासितं पदं तत्समासविच्छेदेन विग्रहीतं।

Question 8

विक्रमस्यौदार्यम् पाठ: कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?

Accepted Answer

सिंहासनद्वात्रिंशिका — विक्रमस्यौदार्यम् पाठः सिंहासनद्वात्रिंशिका नामक ग्रन्थात् सङ्कलितः अस्ति। एषः बत्तीस मनोरञ्जक कथानां संग्रहः अस्ति यः राजा भोजाय कथितः आसीत्।

Question 9

राजा विक्रमस्य संसारस्य विषये मनसि किम् अभिप्रेतम् आसीत्?

Accepted Answer

संसारः असारः अस्ति — राजा विक्रम मनसि चिन्तयत् यत् संसारः असारः अस्ति, यत् भविष्यत् किमपि ज्ञातुं न शक्यते। अतः संसारं क्षणभंगुरं च मान्यताम् आसीत्।

Question 10

उपार्जितानां वितानां रक्षणं कथं भवति?

Accepted Answer

त्याग एव हि रक्षणम् — पाठे उक्तम् यत् उपार्जितानां वितानां त्याग एव तेषां रक्षणं भवति, यथा तटाकोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम्।

Question 11

राजा विक्रमस्य सर्वस्वदक्षिणयज्ञे कः समुद्रतीरे प्रेषितः आसीत्?

Accepted Answer

एकः ब्राह्मणः — यज्ञार्थं समुद्रतीरे एकः ब्राह्मणः प्रेषितः आसीत्, यः पुष्पाञ्जलि अर्पयित्वा समुद्रं आह्वयति स्म।

Question 12

समुद्रात् राजा विक्रमाय कति रत्नानि दत्तानि?

Accepted Answer

चत्वारि — समुद्रात् राजा विक्रमाय चत्वारि अद्वितीय रत्नानि दत्तानि, येषां प्रत्येकस्य विशेषं महत्त्वं आसीत्।

Question 13

समुद्रात् प्राप्तानां चतुर्भ्यः रत्नानां मध्ये प्रथम रत्नस्य विशेषतया किम्?

Accepted Answer

वस्तु स्मरणीयं ददाति — प्रथम रत्नं स्मरणीयं वस्तु ददाति, यत् वस्तु स्मर्तुं आवश्यकं तदा उपयोगी भवति।

Question 14

द्वितीय रत्नेन किम् उत्पद्यते?

Accepted Answer

भोजनादि अमृततुल्यम् — द्वितीय रत्नेन भोजनादि अमृततुल्यम् उत्पद्यते, यत् भोजनं स्वादिष्टं च पोषकं भवति।

Question 15

चतुर्थ रत्नस्य उपयोगः कः?

Accepted Answer

द्वित्याभरणादि उत्पद्यन्ते — चतुर्थ रत्नेन विभिन्न प्रकार के आभूषण उत्पन्न होते, यथा द्वित्याभरणादि।

Chapter 7

Chapter 7 — अध्ययन नोट्स

परिचयः - सिंहासनद्वात्रिंशिका तथा विक्रमस्यौदार्यम्

विक्रमस्य उदारता का कारण एवं संसार की असारता

सर्वस्वदक्षिणयज्ञ का आयोजन एवं समुद्र से ब्राह्मण का प्रेषण

अभ्यास प्रश्न — Chapter 7

Shaswati के सभी 11 अध्याय