नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 2 मिनट का पठन
नवद्रव्याणि – this guide gives you a concise, exam-ready overview of नवद्रव्याणि from Class 11 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
द्रव्यादि सप्त पदार्थ एवं तर्क के विषय
इस खंड में द्रव्यादि सप्त पदार्थों का विस्तृत परिचय दिया गया है। द्रव्यादि सप्त पदार्थों में द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, समवाय और अभाव शामिल हैं। प्रत्येक पदार्थ का अपना स्वरूप, लक्षण और कार्य होता है।
द्रव्य वह है जो गुण और कर्म का आधार होता है। द्रव्याणि पृथिवी, तेज, वायु, आकाश, काल, दिशा, आत्मा, मन आदि हैं। गुण वे लक्षण हैं जो द्रव्य में विद्यमान होते हैं जैसे रूप, रस, गन्ध, स्पर्श आदि। कर्म वे क्रियाएँ हैं जो द्रव्य में होती हैं जैसे उत्क्षेपण, अपक्षेपण, आकुंचन, प्रसारण, गमन आदि।
सामान्य वह है जो अनेक वस्तुओं में समान रूप से पाया जाता है, जैसे 'सत्त्व' या 'जीव'। विशेष वह है जो किसी वस्तु को अन्य से भिन्न करता है। समवाय वह नित्य संबंध है जो एक वस्तु को दूसरी में समाहित करता है, जैसे गुण का द्रव्य में होना। अभाव वह है जो किसी वस्तु के न होने की अनुभूति है, और यह चार प्रकार का होता है: प्रागभाव (पूर्वाभाव), प्रध्वंसाभाव (पराभाव), अत्यन्ताभाव (परमाभाव), और अन्योन्याभाव।
इस प्रकार द्रव्यादि सप्त पदार्थ तर्कशास्त्र के मुख्य विषय हैं, जिनके ज्ञान से विश्व की समग्र समझ प्राप्त होती है।
🔗 Connection: अगले भाग में नवद्रव्याणि के नाम और वर्गीकरण का विस्तृत विवेचन होगा।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. एकपदेन उत्तरं लिखत। (क) पदार्थाः कति भवन्ति? (ख) पृथिव्या: कति भेदा: उक्ता:? (ग) तेज: कीदूशं कथ्यते? (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: क:? (ङ) आत्मा कतिविध:?
उत्तर: (क) पदार्थाः नव भवन्ति। (ख) पृथिव्या: द्वे भेदा: उक्ता: - नित्याः च अनित्याः च। (ग) तेज: परमाणुरूप: कथ्यते। (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:। (ङ) आत्मा त्रिविध: - सत्त्व, ज्ञान, आनन्द इति।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (क) कस्मात् ग्रन्थात् सङ्गुहीत: एष: पाठ:? (ख) कानि पञ्चकर्माणि पाठे वर्णितानि? (ग) मन: कस्य साधनम्? (घ) वायो: कतिभेदा:? (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:, स च कीदूश:?
उत्तर: (क) एष: पाठ: तर्कसङ्ग्रह इति ग्रन्थात् सङ्गुहीत: अस्ति। (ख) पञ्चकर्माणि सन्ति - उत्क्षेपणम्, अपक्षेपणम्, आकुञ्चनम्, प्रसारणम्, गमनम्। (ग) मन: आत्मन: साधनम् अस्ति। (घ) वायो: द्वौ भेदौ सन्ति - नित्य: च अनित्य: च। (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल: अस्ति, स च पदार्थाणां परिवर्तनस्य कारणम् अस्ति।
3. मञ्जूषात: पदान्यादाय रिक्तस्थानानि पूर्यत। त्रिविधम्, गन्धवती, प्रसारण, परमाणुरूप:, अनन्तम्
उत्तर: (क) त्रिविधम् (ख) गन्धवती (ग) प्रसारण (घ) परमाणुरूप: (ङ) अनन्तम्
4. यथोचितं योजयत। (क) शीतस्पर्शवत्य: - सर्वज्ञ: (ख) चतुर्विध: - रूपरहित: (ग) ईश्वर: - अभाव: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - आप:
उत्तर: (क) शीतस्पर्शवत्य: - आप: (ख) चतुर्विध: - शब्दगुणकम् (ग) ईश्वर: - सर्वज्ञ: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - रूपरहित:
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा नवद्रव्याणि अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- सत्त्वमाहो रजस्तमः | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on सत्त्वमाहो रजस्तमः for Class 11 Sanskrit.