Sanskritकक्षा 11नवद्रव्याणिहिंदी

नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes

द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 2 मिनट का पठन

नवद्रव्याणि – this guide gives you a concise, exam-ready overview of नवद्रव्याणि from Class 11 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.

परिशिष्ट-2: अलंकार

अलंकार काव्य की शोभा बढ़ाने वाले तत्व होते हैं। शब्द और अर्थ दोनों रूपों में अलंकार होते हैं। शब्दालंकार जैसे अनुप्रास और यमक शब्दों की पुनरावृत्ति से उत्पन्न होते हैं। अनुप्रास में समान वर्णों की आवृत्ति होती है, जिससे काव्य की चारता बढ़ती है। यमक में एक ही शब्द का भिन्नार्थक प्रयोग होता है।

अर्थालंकार में उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अर्थान्तरन्यास, अतिशयोक्ति आदि आते हैं। उपमा में दो वस्तुओं की समानता बताई जाती है, रूपक में अतिशय सादृश्य के कारण एक वस्तु को दूसरी का रूप दिया जाता है। उत्प्रेक्षा में सम्भावना व्यक्त की जाती है। अर्थान्तरन्यास में मुख्य अर्थ का समर्थन करने वाले अन्य अर्थ प्रस्तुत होते हैं। अतिशयोक्ति में अतिशय का प्रयोग होता है।

अलंकारों के माध्यम से काव्य की शोभा, भाव और अर्थ की गहराई बढ़ती है। ये काव्य को प्रभावशाली और मनोहर बनाते हैं।

🧪 Activity: अलंकारों के उदाहरणों का विश्लेषण और अभ्यास।

🔗 Connection: अगले परिशिष्ट में अनुशंसित ग्रन्थों की सूची दी गई है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

1. एकपदेन उत्तरं लिखत। (क) पदार्थाः कति भवन्ति? (ख) पृथिव्या: कति भेदा: उक्ता:? (ग) तेज: कीदूशं कथ्यते? (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: क:? (ङ) आत्मा कतिविध:?

उत्तर: (क) पदार्थाः नव भवन्ति। (ख) पृथिव्या: द्वे भेदा: उक्ता: - नित्याः च अनित्याः च। (ग) तेज: परमाणुरूप: कथ्यते। (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:। (ङ) आत्मा त्रिविध: - सत्त्व, ज्ञान, आनन्द इति।

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (क) कस्मात् ग्रन्थात् सङ्गुहीत: एष: पाठ:? (ख) कानि पञ्चकर्माणि पाठे वर्णितानि? (ग) मन: कस्य साधनम्? (घ) वायो: कतिभेदा:? (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:, स च कीदूश:?

उत्तर: (क) एष: पाठ: तर्कसङ्ग्रह इति ग्रन्थात् सङ्गुहीत: अस्ति। (ख) पञ्चकर्माणि सन्ति - उत्क्षेपणम्, अपक्षेपणम्, आकुञ्चनम्, प्रसारणम्, गमनम्। (ग) मन: आत्मन: साधनम् अस्ति। (घ) वायो: द्वौ भेदौ सन्ति - नित्य: च अनित्य: च। (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल: अस्ति, स च पदार्थाणां परिवर्तनस्य कारणम् अस्ति।

3. मञ्जूषात: पदान्यादाय रिक्तस्थानानि पूर्यत। त्रिविधम्, गन्धवती, प्रसारण, परमाणुरूप:, अनन्तम्

उत्तर: (क) त्रिविधम् (ख) गन्धवती (ग) प्रसारण (घ) परमाणुरूप: (ङ) अनन्तम्

4. यथोचितं योजयत। (क) शीतस्पर्शवत्य: - सर्वज्ञ: (ख) चतुर्विध: - रूपरहित: (ग) ईश्वर: - अभाव: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - आप:

उत्तर: (क) शीतस्पर्शवत्य: - आप: (ख) चतुर्विध: - शब्दगुणकम् (ग) ईश्वर: - सर्वज्ञ: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - रूपरहित:

इस अध्याय में महारत हासिल करें

पूरा नवद्रव्याणि अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।

ConceptScroll में खोलें →

ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें

रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।

मुफ़्त सीखना शुरू करें
#cbse notes#class 11#ncert#sanskrit

और पढ़ें