नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 3 मिनट का पठन
नवद्रव्याणि – this guide gives you a concise, exam-ready overview of नवद्रव्याणि from Class 11 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
परिशिष्ट-3: अनुशंसित ग्रन्थ
इस परिशिष्ट में नवद्रव्याणि और संबंधित विषयों के अध्ययन के लिए अनुशंसित प्रमुख संस्कृत ग्रंथों की सूची दी गई है। इनमें वेद, महाकाव्य, नाटक, तर्कशास्त्र, दर्शनशास्त्र, और संस्कृत साहित्य के इतिहास से जुड़े ग्रंथ शामिल हैं।
सूची में ऋग्वेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद, रामायण, महाभारत, जातकमाला, मृच्छकटिकम्, चरकसंहिता, भवानी भारती, पुरुषपरीक्षा, सत्यशोधनम्, रूपरुद्धीयम्, तदेव गगनं सैवधरा, गीताञ्जलि: (संस्कृतानुवाद) आदि प्रमुख ग्रंथ शामिल हैं।
यह सूची छात्रों और शोधकर्ताओं के लिए मार्गदर्शक के रूप में कार्य करती है, जिससे वे नवद्रव्याणि और उससे संबंधित विषयों का गहन अध्ययन कर सकते हैं।
📊 Diagram: Table on page 16 (17×4)
🔗 Connection: यह परिशिष्ट नवद्रव्याणि अध्याय के अध्ययन को समेटता है और आगे के अध्यायों के लिए संदर्भ प्रदान करता है।
Table on page 16 (17×4)
| क्र.सं. | ग्रन्थनाम | लेखक | संपादक/प्रकाशक |
|---|---|---|---|
| 1. | ऋग्वेद: | सं प्र. एन. एस. सोनटक्के, वैदिक संशोधन मण्डल, पूना – 2, 1946 | |
| 2. | यजुर्वेद: | उत्वटम्हीधरभाष्य | चौखम्बा प्रकाशन, वाराणसी, 1912 |
| 3. | अथर्ववेद: | सातवलेकर, पारडी, 1957 | |
| 4. | रामायणम् | वाल्मीकि | चौखम्बा प्रकाशन, वाराणसी, 1977 |
| 5. | महाभारतम् | व्यास | भण्डारकर प्राच्यविद्यासंशोधन संस्थानम् पुण्यपत्तनम् (पूना) 1975 |
| 6. | जातकमाला | आर्यशूर | सूर्यनारायण चौधरी, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, 1971 |
| 7. | मृच्छकटिकम् | शूद्रक | निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई |
| 8. | मृच्छकटिक | शूद्रक | मोहन राकेश (हिंदी अनुवादक) राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली, 1962 |
| 9. | चरकसंहिता | चरक | चौखम्बा संस्कृत संस्थान, वाराणसी, 1984 |
| 10. | भवानी भारती | अरविन्द | अरविन्दाश्रम, पाण्डिचेरी |
| 11. | पुरुषपरीक्षा | विद्यापति | खेमराज श्रीकृष्णदास, मुम्बई |
| 12. | सत्यशोधनम् | पं. होसकेरे | गाँधी स्मारक निधि, नयी दिल्ली |
| नागप्पशास्त्री | (भारतीय विद्या भवन, मुम्बई, 1965) | ||
| 13. | रूपरुद्धीयम् | प्रो. राजेन्द्र मिश्र | वैजयन्त प्रकाशन, इलाहाबाद |
| 14. | तदेव गगनं सैवधरा | प्रो. श्रीनिवास रथ | राष्ट्रिय संस्कृत संस्थानम्, नयी दिल्ली |
| 15. | गीताञ्जलि: (संस्कृतानुवाद) | को.ल. व्यासराय शास्त्री |
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. एकपदेन उत्तरं लिखत। (क) पदार्थाः कति भवन्ति? (ख) पृथिव्या: कति भेदा: उक्ता:? (ग) तेज: कीदूशं कथ्यते? (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: क:? (ङ) आत्मा कतिविध:?
उत्तर: (क) पदार्थाः नव भवन्ति। (ख) पृथिव्या: द्वे भेदा: उक्ता: - नित्याः च अनित्याः च। (ग) तेज: परमाणुरूप: कथ्यते। (घ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:। (ङ) आत्मा त्रिविध: - सत्त्व, ज्ञान, आनन्द इति।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (क) कस्मात् ग्रन्थात् सङ्गुहीत: एष: पाठ:? (ख) कानि पञ्चकर्माणि पाठे वर्णितानि? (ग) मन: कस्य साधनम्? (घ) वायो: कतिभेदा:? (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल:, स च कीदूश:?
उत्तर: (क) एष: पाठ: तर्कसङ्ग्रह इति ग्रन्थात् सङ्गुहीत: अस्ति। (ख) पञ्चकर्माणि सन्ति - उत्क्षेपणम्, अपक्षेपणम्, आकुञ्चनम्, प्रसारणम्, गमनम्। (ग) मन: आत्मन: साधनम् अस्ति। (घ) वायो: द्वौ भेदौ सन्ति - नित्य: च अनित्य: च। (ङ) अतीतादिव्यवहारहेतु: काल: अस्ति, स च पदार्थाणां परिवर्तनस्य कारणम् अस्ति।
3. मञ्जूषात: पदान्यादाय रिक्तस्थानानि पूर्यत। त्रिविधम्, गन्धवती, प्रसारण, परमाणुरूप:, अनन्तम्
उत्तर: (क) त्रिविधम् (ख) गन्धवती (ग) प्रसारण (घ) परमाणुरूप: (ङ) अनन्तम्
4. यथोचितं योजयत। (क) शीतस्पर्शवत्य: - सर्वज्ञ: (ख) चतुर्विध: - रूपरहित: (ग) ईश्वर: - अभाव: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - आप:
उत्तर: (क) शीतस्पर्शवत्य: - आप: (ख) चतुर्विध: - शब्दगुणकम् (ग) ईश्वर: - सर्वज्ञ: (घ) वायु: - आकाशम् (ङ) शब्दगुणकम् - रूपरहित:
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा नवद्रव्याणि अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- सत्त्वमाहो रजस्तमः | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on सत्त्वमाहो रजस्तमः for Class 11 Sanskrit.