विज्ञाननौका | Class 11 Sanskrit Notes

1.(क) एषा गीतिका प्रो. श्रीनिवासरथविरचितस्य गीतिकाया: पुस्तकात् सङ्गृहीता अस्ति। (ख) अस्या गीतिकाया लेखक: प्रो. श्रीनिवासरथः अस्ति। (ग) अत्र दरिद्रीकृता: पृथिव्याः संसाधनानां अनियमितविनाशः इति दर्श्यते। (घ) निष्कुटेषु (अर्थात् निष्कुटानि वा निष्कुटेषु) पर्यावरणस्य संरक्षणाय उपायाः आहिता: सन्ति। (ङ) वाटिकायोजनायां केषां कासां च संरक्षणं न कृता इति प्रश्ने उत्तरं तत्र प्रदत्तं पर्यावरणीय संरक्षणस्य अभावः अस्ति। (च) राजनीति-शमशानेषु किमपि न ज्ञायते इति तत्र सामाजिक-राजनीतिक समस्याः सूचिताः सन्ति। (

2.(क) ज्ञानगढ़ा नालोक्यते? उत्तरः: ज्ञानगढ़ा नालोक्यते नित्यं नूतनज्ञानस्य स्रोतः इति। (ख) के कथं कुत्र वा कुर्वते? उत्तरः: के कथं कुत्र वा कार्यं कुर्वते इति प्रश्ने कर्मणः प्रकारः वा स्थानं पूर्यताम्। (ग) यत्र कुत्रापि समुद्रीक्ष्यते। उत्तरः: यत्र कुत्रापि समुद्रीक्ष्यते तत्र जलजीवनस्य विविधानि दृश्यन्ते। (घ) गोपनीयायुधानां ... श्रूयते। उत्तरः: गोपनीयायुधानां शब्दः श्रूयते तत्र गोपनीयतायुक्ताः अस्त्राणि सूचिताः सन्ति। (ङ) भूतले ... परिक्षीयते। उत्तरः: भूतले विविधाः प्राणी परिक्षीयन्ते इति।

3. उक्त श्लोकस्य आशयः संस्कृतोद्यानदूर्वा नामकं वनस्पतिं निर्मितं यत् पर्यावरणस्य संरक्षणं कुर्वन् भूमेः सौन्दर्यं च वर्धयति। अयं श्लोकः प्रकृतिसंरक्षणस्य महत्त्वं सूचयति तथा मानवजीवनस्य समृद्धये आवश्यकं वनस्पतिं दर्शयति।

4. ज्ञानगढ़ा - ज्ञानगढ़ा नामकं स्थानं वा वस्तु संस्कृतवाक्येषु यथासम्भव प्रयोगः कर्तव्यः। ज्ञायते - ज्ञायते क्रियापदं वाक्येषु उचितं स्थानं दत्त्वा प्रयोगः। शान्ति: - शान्ति: शब्दः वाक्येषु शान्तिप्रदर्शनाय वा शान्तिप्राप्तये प्रयुज्यते। विद्योतते - विद्योतते क्रियापदं वाक्येषु प्रकाशस्य सूचनार्थं प्रयोजयेत्। सन्दूष्यते - सन्दूष्यते क्रियापदं दूषणस्य सूचनार्थं वाक्येषु प्रयोजयेत्। जीवरक्षा - जीवरक्षा शब्दः जीवस्य रक्षणार्थं वाक्येषु प्रयोज्यते। विक्रीयते - विक्रीयते क्रियापदं विक्रयस्य सूचनार्थं