आहारविचार: | Class 11 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

आहारविचार: – this guide gives you a concise, exam-ready overview of आहारविचार: from Class 11 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
आहार दोष और उनके निवारण
इस भाग में आहार से उत्पन्न होने वाले दोषों जैसे वात, पित्त, और श्लेष्म दोषों का विस्तृत वर्णन है। वात दोष शरीर में हवा के असंतुलन से उत्पन्न होता है, जिससे सूखापन, दर्द, और कमजोरी होती है। पित्त दोष शरीर में गर्माहट और जलन उत्पन्न करता है, जिससे जलन, अम्लता, और चिड़चिड़ापन होता है। श्लेष्म दोष शरीर में चिकनाई और ठंडक बढ़ाता है, जिससे सर्दी, जकड़न, और भारीपन होता है। आहार के दोषों का निवारण उचित आहार, औषधि, और जीवनशैली से किया जा सकता है। दोषों को संतुलित करने के लिए आहार के गुणों का ज्ञान आवश्यक है। जैसे वात दोष में स्निग्ध और उष्ण आहार लाभकारी होता है। पित्त दोष में शीतल और मधुर आहार उपयुक्त होता है। श्लेष्म दोष में उष्ण और कटु आहार लाभकारी होता है। इस प्रकार आहार दोषों का निवारण स्वास्थ्य बनाए रखने में सहायक होता है।
📊 Diagram: इस खंड में कोई चित्र नहीं है।
🧪 Activity: छात्रों से अपने आसपास के लोगों के आहार और उनके स्वास्थ्य के बीच संबंध पर चर्चा कर दोषों का उदाहरण देने को कहा जाए।
🔗 Connection: यह खंड आहार और संस्कार की ओर बढ़ता है जहाँ आहार के सामाजिक और सांस्कृतिक महत्व को समझाया गया है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. संस्कृतेन उत्तरत। (क) एषः पाठः कस्मात् ग्रन्थात् उद्भूतः? (ख) चरकसंहिताया: रचयिता कः? (ग) कीटूशं भोजनम् इन्द्रियाणि दूढीकरोति? (घ) अजीर्णं भुज्जानस्य कः दोषः भवति? (ङ) कीटूशं भोजनं श्लेष्माणं परिहासयति? (च) कीटूशं भोजनं बलाभिवृद्धिम् उपजनयति? (छ) इष्टसर्वोपकरणं भोजनं कुत्र अश्नीयात्? (ज) कथं भुज्जानस्य उत्स्नेहनस्य समाप्तिः न नियता? (झ) अतिविलम्बितं हि भुज्जानः कां न अधिगच्छति? (ञ) जल्पतः हसतः अन्यमनसः वा भुज्जानस्य के दोषाः भवन्ति?
1.(क) एषः पाठः चरकसंहिता इति प्राचीन आयुर्वेदग्रन्थात् उद्भूतः। (ख) चरकसंहिताया: रचयिता आयुर्वेदस्य प्राचीनतमः चिकित्सकः चरकः अस्ति। (ग) कीटूशं भोजनम् इन्द्रियाणि दूढीकरोति यतः तत्र दोषाः उत्पद्यन्ते, शरीरं दुर्बलतां प्राप्नोति। (घ) अजीर्णं भुज्जानस्य पाचनतन्त्रे दोषः भवति, यतः भोजनं सम्यक् पचति न। (ङ) कीटूशं भोजनं श्लेष्माणं परिहासयति, यतः तत्र श्लेष्मदोषः निवार्यते। (च) कीटूशं भोजनं बलाभिवृद्धिम् उपजनयति, यतः शरीरस्य बलं वर्धते। (छ) इष्टसर्वोपकरणं भोजनं गृहस्थे अश्नीयात्, यतः तत्र सर्वसाधनानि
2. उचितक्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूर्यत। (क) बहु भुक्तं आहारजातम् (ख) अजल्पन् अहसन् (ग) उष्णं हि भुज्यमानं (घ) उष्णं भोजनं उदरस्य अग्निम् (ङ) स्निग्धं भुज्यमानं भोजनम् शरीरम् (च) मात्रावद् हि भुक्तं सुखं (छ) अतिद्वुतं हि न (ज) उष्णं भोजनं वातम्
2.(क) बहु भुक्तं आहारजातम् न शोचते। (ख) अजल्पन् अहसन् सन्तः सुखिनः भवन्ति। (ग) उष्णं हि भुज्यमानं भोजनं पच्यते। (घ) उष्णं भोजनं उदरस्य अग्निम् प्रकोपयति। (ङ) स्निग्धं भुज्यमानं भोजनम् शरीरम् पोषयति। (च) मात्रावद् हि भुक्तं सुखं भवति। (छ) अतिद्वुतं हि न शोचते। (ज) उष्णं भोजनं वातम् वर्धयति।
3. अधोलिखितपदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत। शीघ्रम्, उष्णम्, स्निग्धम्, तैलादियुक्तम्, विवर्धयति, अतिद्वुतम्, अतिविलम्बितम्, पच्यते।
3. वाक्येषु पदानां प्रयोगः - (1) शीघ्रम् भोजनं पच्यते। (2) उष्णं भोजनं उदरं प्रकोपयति। (3) स्निग्धं भोजनं शरीरं पोषयति। (4) तैलादियुक्तं भोजनं बलं वर्धयति। (5) भोजनं विवर्धयति शरीरस्य बलम्। (6) अतिद्वुतं भोजनं न शोचते। (7) अतिविलम्बितं भोजनं रोगाणि जनयति। (8) भोजनं सम्यक् पच्यते यदि उचितं आहारः।
4. अधोलिखितप्रकृतिप्रत्ययविभागं योजयत। यथा- जु + क नपुं., प्र. एकवचनम् = जीर्णम्। अश् शत् पुं. प्रथमा एकवचनम् = ... अभि वृध् णिच् लट् प्र. पु. एकवचनम् = ... उप + सूज् कर्मवाच्य, लट्, प्र. पु. एकवचनम् = ... इष् + क पुं. सप्तमी एकवचनम् = ... भुज् शानच्, पुं. षष्ठी, एकवचनम् = ... न हसन् इति = ... प्र + कुप् + णिच् लट्, प्र.पु. एकवचनम् = ... जन् + क स्त्रीलिङ्गम् = ... उप + चि + लट्, प्र. पु. एकवचनम् = ... अभि + नि + वृत्त् + णिच्, लट्लकार, = ... प्र. पु. एकवचनम् = ...
4. प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य योजनेन उत्तराणि - (1) अश् शत् पुं. प्रथमा एकवचनम् = अश्नाति (2) अभि वृध् णिच् लट् प्र. पु. एकवचनम् = अभिवर्धति (3) उप + सूज् कर्मवाच्य, लट्, प्र. पु. एकवचनम् = उपसूचयति (4) इष् + क पुं. सप्तमी एकवचनम् = इष्यते (5) भुज् शानच्, पुं. षष्ठी, एकवचनम् = भुजस्य (6) न हसन् इति = न हसति (7) प्र + कुप् + णिच् लट्, प्र.पु. एकवचनम् = प्रकोपयति (8) जन् + क स्त्रीलिङ्गम् = जनिका (9) उप + चि + लट्, प्र. पु. एकवचनम् = उपचिकित्सते (10) अभि + नि + वृत्त् + णिच्, लट्लकार, प्र. पु. एकवचनम्
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा आहारविचार: अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.
- नवद्रव्याणि | Class 11 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on नवद्रव्याणि for Class 11 Sanskrit.