d- एवं f ब्लॉक के तत्व | Class 12 Chemistry Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 10 मिनट का पठन

d- एवं f ब्लॉक के तत्व – this guide gives you a concise, exam-ready overview of d- एवं f ब्लॉक के तत्व from Class 12 Chemistry, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
4.1 आवर्त सारणी में स्थिति
आवर्त सारणी के मध्य भाग में d-ब्लॉक तत्व स्थित होते हैं, जो वर्ग 3 से 12 तक फैले होते हैं। इन तत्वों में (n-1)d कक्षकों में इलेक्ट्रॉन उत्तरोत्तर भरे जाते हैं। संक्रमण तत्वों की चार श्रेणियाँ होती हैं: 3d (Sc से Zn), 4d (Y से Cd), 5d (La तथा Hf से Hg), तथा 6d (Ac से Cn तक)। f-ब्लॉक तत्वों को आंतरिक संक्रमण तत्व कहा जाता है, जिनमें 4f (Ce से Lu) और 5f (Th से Lr) श्रेणियाँ आती हैं। d- और f- ब्लॉक तत्वों को क्रमशः संक्रमण और आंतरिक संक्रमण तत्व भी कहा जाता है। IUPAC के अनुसार, जिन धातुओं के परमाणु या आयन में d-कक्षक अपूर्ण होते हैं, उन्हें संक्रमण धातु माना जाता है। Zn, Cd, Hg जैसे पूर्ण d¹⁰ विन्यास वाले तत्व संक्रमण धातु नहीं माने जाते, परंतु उनके रसायन का अध्ययन संक्रमण धातुओं के समान किया जाता है।
📊 Diagram: Table on page 2 (17×11)
🔗 Connection: इस अनुभाग के बाद d-ब्लॉक तत्वों के इलेक्ट्रॉनिक विन्यास की विस्तृत चर्चा की जाएगी।
Table on page 2 (17×11)
| प्रथम श्रेणी | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | |
| Z | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 4s | 2 | 2 | 2 | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 1 | 2 |
| 3d | 1 | 2 | 3 | 5 | 5 | 6 | 7 | 8 | 10 | 10 |
| द्वितीय श्रेणी | ||||||||||
| Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | |
| Z | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 |
| 5s | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 4d | 1 | 2 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 10 | 10 | 10 |
| तृतीय श्रेणी | ||||||||||
| La | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | |
| Z | 57 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 |
| 6s | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 1 | 1 | 2 |
| 5d | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 9 | 10 | 10 |
Table on page 3 (5×11)
| चतुर्थ श्रेणी | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Z | Ac | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn |
| Z | 89 | 104 | 105 | 106 | 107 | 108 | 109 | 110 | 111 | 112 |
| 7s | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 1 | 2 |
| 6d | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 10 | 10 |
Table on page 4 (1×10)
| Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd |
|---|
| hcp
Table on page 4 (1×10)
| La | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg |
|---|
| hcp
Table on page 6 (19×11)
| तत्व | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| परमाणु क्रमांक | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| इलेक्ट्रॉनिक विन्यास | ||||||||||
| M | 3d¹ 4s² | 3d² 4s² | 3d³ 4s² | 3d⁰ 4s¹ | 3d⁰ 4s² | 3d⁰ 4s² | 3d⁷ 4s² | 3d⁸ 4s² | 3d¹⁰ 4s¹ | 3d¹⁰ 4s² |
| M⁺ | 3d¹ 4s¹ | 3d² 4s¹ | 3d³ 4s¹ | 3d⁰ | 3d⁰ 4s¹ | 3d⁰ 4s¹ | 3d⁷ 4s¹ | 3d⁸ 4s¹ | 3d¹⁰ | 3d¹⁰ 4s¹ |
| M³⁺ | 3d¹ | 3d² | 3d³ | 3d⁴ | 3d⁵ | 3d⁶ | 3d⁷ | 3d⁸ | 3d⁹ | 3d¹⁰ |
| M³⁺ | [Ar] | 3d¹ | 3d² | 3d³ | 3d⁴ | 3d⁵ | 3d⁶ | 3d⁷ | - | - |
| कणन एथैल्पी, Δ₀H⁰/kJ mol⁻¹ | ||||||||||
| 326 | 473 | 515 | 397 | 281 | 416 | 425 | 430 | 339 | 126 | |
| आयनन एथैल्पी/Δ₁H⁰/kJ mol⁻¹ | ||||||||||
| Δ₁H⁰ | I | 631 | 656 | 650 | 653 | 717 | 762 | 758 | 736 | 745 |
| Δ₁H⁰ | II | 1235 | 1309 | 1414 | 1592 | 1509 | 1561 | 1644 | 1752 | 1958 |
| Δ₁H⁰ | III | 2393 | 2657 | 2833 | 2990 | 3260 | 2962 | 3243 | 3402 | 3556 |
| धात्विक/आयनिक | M | 164 | 147 | 135 | 129 | 137 | 126 | 125 | 125 | 128 |
| त्रिज्याएं/pm | M³⁺ | - | - | 79 | 82 | 82 | 77 | 74 | 70 | 73 |
| M³⁺ | 73 | 67 | 64 | 62 | 65 | 65 | 61 | 60 | - | |
| मानक इलेक्ट्रोड | M³⁺/M | - | -1.63 | -1.18 | -0.90 | -1.18 | -0.44 | -0.28 | -0.25 | +0.34 |
| विभव E°/V | M³⁺/M²⁺ | - | -0.37 | -0.26 | -0.41 | +1.57 | +0.77 | +1.97 | - | - |
| घनत्व/g cm⁻³ | 3.43 | 4.1 | 6.07 | 7.19 | 7.21 | 7.8 | 8.7 | 8.9 | 7.1 |
Table on page 9 (10×6)
| तत्व (M) | Δ_{e}H° (M) | Δ_{i}H° | Δ_{i}H° | Δ_{h}_{PS}H° (M²⁺) | E°/V |
|---|---|---|---|---|---|
| Ti | 469 | 656 | 1309 | -1866 | -1.63 |
| V | 515 | 650 | 1414 | -1895 | -1.18 |
| Cr | 398 | 653 | 1592 | -1925 | -0.90 |
| Mn | 279 | 717 | 1509 | -1862 | -1.18 |
| Fe | 418 | 762 | 1561 | -1998 | -0.44 |
| Co | 427 | 758 | 1644 | -2079 | -0.28 |
| Ni | 431 | 736 | 1752 | -2121 | -0.25 |
| Cu | 339 | 745 | 1958 | -2121 | 0.34 |
| Zn | 130 | 906 | 1734 | -2059 | -0.76 |
Table on page 10 (19×2)
| ऑक्सीकरण संख्या | धातु हैलाइड |
|---|---|
| + 6 | CrF₆ |
| + 5 | VF₅ |
| + 4 | TiX₄ |
| + 3 | TiX₃ |
| + 2 | TiX₂ᵐ |
| + 1 | CrF₆ |
| CrF₅ | |
| CrX₄ | |
| MnF₄ | |
| MnF₃ | |
| FeX₃ | |
| CoF₃ | |
| FeX₂ | |
| CoX₂ | |
| NiX₂ | |
| CuX₂ᵐ | |
| ZnX₂ | |
| CuXᵐᴵ |
Table on page 12 (2×8)
| E° | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| (M²⁺/M) | -1.18 | -0.91 | -1.18 | -0.44 | -0.28 | -0.25 | +0.34 |
Table on page 14 (6×5)
| Mn²⁺ | 3d⁵ | 5 | 5.92 | 5.96 |
|---|---|---|---|---|
| Fe²⁺ | 3d⁶ | 4 | 4.90 | 5.3 – 5.5 |
| Co²⁺ | 3d⁷ | 3 | 3.87 | 4.4 – 5.2 |
| Ni²⁺ | 3d⁸ | 2 | 2.84 | 2.9 – 3, 4 |
| Cu²⁺ | 3d⁹ | 1 | 1.73 | 1.8 – 2.2 |
| Zn²⁺ | 3d¹⁰ | 0 | 0 |
Table on page 14 (12×3)
| विन्यास | उदाहरण | रंग |
|---|---|---|
| 3d⁰ | Sc³⁺ | रंगहीन |
| 3d⁰ | Ti⁴⁺ | रंगहीन |
| 3d¹ | Ti³⁺ | नीललोहित |
| 3d¹ | V⁴⁺ | नीला |
| 3d² | V³⁺ | हरा |
| 3d³ | V²⁺ | बैंगनी |
| 3d³ | Cr³⁺ | बैंगनी |
| 3d⁴ | Mn³⁺ | बैंगनी |
| 3d⁴ | Cr²⁺ | नीला |
| 3d⁵ | Mn²⁺ | गुलाबी |
| 3d⁵ | Fe³⁺ | पीला |
Table on page 15 (5×3)
| 3d^{6} | Fe^{2+} | हरा |
|---|---|---|
| 3d^{6}3d^{7} | Co^{3+}Co^{2+} | नीला-गुलाबी |
| 3d^{8} | Ni^{3+} | हरा |
| 3d^{9} | Cu^{2+} | नीला |
| 3d^{10} | Zn^{2+} | रंगहीन |
Table on page 16 (3×2)
| उदाहरण 4.9 | ऑक्सीकरण अवस्था के ‘असमानुपातन’ का क्या अर्थ है? एक उदाहरण दीजिए। |
|---|---|
| हल | जब एक विशिष्ट ऑक्सीकरण अवस्था उससे कम तथा उच्च ऑक्सीकरण अवस्थाओं की तुलना में कम स्थायी हो तो उसका असमानुपातन होता है। उदाहरण— मैंगनीज (VI), ऑक्सीकरण अवस्था मैंगनीज (VII) तथा मैंगनीज (IV) की तुलना में अम्लीय माध्यम में कम स्थायी है। |
| $$3 \mathrm{Mn}^{\mathrm{VI}} \mathrm{O}_{4}^{2-} + 4 \mathrm{H}^{+} \rightarrow 2 \mathrm{Mn}^{\mathrm{VII}} \mathrm{O}^{-}_{4} + \mathrm{Mn}^{\mathrm{IV}} \mathrm{O}_{2} + 2 \mathrm{H}_{2} \mathrm{O}$$ |
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
जस्ती लोहे का उत्पादन करने के लिए जस्ता लोहे पर लेपित किया जा सकता है, लेकिन रिवर्स संभव नहीं है, यह है:
लोहे की तुलना में जस्ता में नकारात्मक इलेक्ट्रोड क्षमता अधिक होती है
निम्नलिखित में से सबसे मजबूत ऑक्सीकरण एजेंट है।
F2
प्रतिक्रिया की दर के रूप में परिभाषित किया गया है
प्रति यूनिट समय में किसी भी प्रतिक्रियाशील या उत्पाद की एकाग्रता में परिवर्तन।
निम्नलिखित में से कौन एक विशिष्ट संक्रमण तत्व पर विचार नहीं कर सकता है।
Zn,Cd, Hg
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा d- एवं f ब्लॉक के तत्व अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- जैव-अणु | Class 12 Chemistry Notes
Clear NCERT-aligned notes on जैव-अणु for Class 12 Chemistry.
- जैव-अणु | Class 12 Chemistry Notes
Clear NCERT-aligned notes on जैव-अणु for Class 12 Chemistry.
- जैव-अणु | Class 12 Chemistry Notes
Clear NCERT-aligned notes on जैव-अणु for Class 12 Chemistry.