भूकम्पविभीषिका | Class 10 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 2 मिनट का पठन

भूकम्पविभीषिका – this guide gives you a concise, exam-ready overview of भूकम्पविभीषिका from Class 10 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
भूकम्प परिचय
भूकम्प का अर्थ है भूमि का कम्पन। यह कम्पन पृथ्वी के अंदर उत्पन्न होता है और कम्पन तरंगों के रूप में विभिन्न दिशाओं में फैलता है। भूकम्प का उद्गम केन्द्र वह बिन्दु होता है जहाँ से कम्पन शुरू होता है। कम्पन तरंगें उसी प्रकार फैलती हैं जैसे शांत तालाब में पत्थर फेंकने पर तरंगें उत्पन्न होती हैं। पृथ्वी के कुछ क्षेत्र ऐसे हैं जहाँ भूकम्प अधिक आते हैं, जैसे प्रशान्त महासागर के चारों ओर, हिमाचल प्रदेश, गंगा और ब्रह्मपुत्र के तटीय भाग। सुनामी भी भूकम्प का एक रूप है, जिसमें समुद्र के जल में तीव्र कम्पन उत्पन्न होता है और तटीय क्षेत्र प्रभावित होते हैं। 2004 में आई सुनामी ने भारत सहित कई देशों को प्रभावित किया। प्राकृतिक पंचतत्वों - धृति (भूमि), जल, पावक (अग्नि), गगन (आकाश), और समीर (हवा) - के संतुलन से ही प्राकृतिक आपदाओं से रक्षा संभव है।
📊 Diagram: एकोत्तरद्विसहस्त्रतमेख्रीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि यदा समग्रमपि भारतराष्ट्र नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मनमासीत् तदाकस्मादेव गुर्जर-राज्यं पर्याकुलं, विपर्यस्तम्, क्रन्दनविक
🧪 Activity: इस अनुभाग में कोई विशेष गतिविधि नहीं दी गई है।
🔗 Connection: यह अनुभाग भूकम्प के प्राचीन मतों और उनके साहित्यिक संदर्भों की ओर ले जाता है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (क) कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती? (ख) कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि? (ग) दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्? (घ) कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति? (ङ) कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?
1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (क) भूकम्पविभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती। (ख) धाराशायीनि भवनानि भूकम्पे नष्टानि जातानि। (ग) दुर्वार-जलधाराभिः विनाशं उपस्थितम्। (घ) भूकम्पस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति। (ङ) भूकम्पेन आकाशो पिपीलिकाः इव विवशाः प्राणिनः निहन्यन्ते।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत- (क) समस्तराष्ट्रं कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्? (ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्? (ग) पृथिव्या: स्खलनात् किं जायते? (घ) समग्रं विश्वं कैः आतद्भ्रितं दृश्यते? (ङ) केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?
2. संस्कृतभाषया उत्तराणि- (क) समस्तराष्ट्रं उल्लासे मग्नम् आसीत्। (ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कच्छजनपदः आसीत्। (ग) पृथिव्या: स्खलनात् भूकम्पः जायते। (घ) समग्रं विश्वं पञ्चतत्त्वैः आतद्भ्रितं दृश्यते। (ङ) पर्वतविस्फोटैरपि भूकम्पो जायते।
3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत- (क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती। (ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्या: अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते। (ग) विवशाः प्राणिनः आकाशो पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते। (घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता। (ङ) तद्द्वानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति।
3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं- (क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती किम्? (ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्या: अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं कथं जायते? (ग) विवशाः प्राणिनः आकाशो पिपीलिकाः इव कथं निहन्यन्ते? (घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे कथं घटिता? (ङ) तद्द्वानीम् भूकम्पकारणं कथं विचारणीयं तिष्ठति?
4. ‘भूकम्पविषये’ पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत।
4. भूकम्पविषये पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदः- भूकम्पः पृथिव्याः कम्पनं भवति। तस्य केन्द्रबिन्दुः कम्पनस्य उद्गमः। कम्पनतरंगाः सर्वदिशि प्रसारिताः भवन्ति। भूकम्पः प्रायः प्रशान्तमहासागरपरिधौ, हिमाचले, गङ्गा-ब्रह्मपुत्रतटे च भवति। सुनामी अपि भूकम्पस्य प्रकारः अस्ति। भूकम्पे भयमुपजायते परन्तु धैर्येण स्वसुरक्षां कर्तुं शक्यते।
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा भूकम्पविभीषिका अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- अन्योक्तयः | Class 10 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on अन्योक्तयः for Class 10 Sanskrit.
- अन्योक्तयः | Class 10 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on अन्योक्तयः for Class 10 Sanskrit.
- अन्योक्तयः | Class 10 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on अन्योक्तयः for Class 10 Sanskrit.