Question 1

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तरं संस्कृतेन देयम् ।
(क) मानो हि महतां धनम् इत्ययं पाठः कस्माद् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ख) विदुरा कुत्र विश्वता आसीत्?
(ग) विदुराया: पुत्र: केन पराजित: अभवत्?
(घ) क: स्त्री पुमान् वा न भवति?
(ङ) क: अमात्यानां हर्षं न आदधाति?
(च) अपुत्र्या मात्रा किम् आभरणकृत्यं न भवति?
(छ) कस्य जीवितम् अर्थवत् भवति?

Accepted Answer

उत्तर:
(क) मानो हि महतां धनम् इत्ययं पाठः महाभारतस्य शान्तिपर्वात् सङ्कलितः।
(ख) विदुरा कुरुक्षेत्रे विश्वता आसीत्।
(ग) विदुरायाः पुत्रः धृष्टद्युम्नेन पराजितः अभवत्।
(घ) स्त्री पुमान् वा न भवति इति प्रश्ने, स्त्री पुरुषत्वं न भवति।
(ङ) अमात्यानां हर्षं न आदधाति कौरवः।
(च) अपुत्र्या मात्रा आभरणकृत्यं न भवति कारणं पुत्रहीनता।
(छ) विदुरस्य जीवितम् अर्थवत् भवति यत् तस्य जीवनं ज्ञानयुक्तं च। — प्रत्येक प्रश्नस्य संस्कृतभाषायां उत्तरं पाठस्य आधारतः दत्तम्। महाभारतस्य शान्तिपर्वे विदुरस्य चरित्रं वर्णितम् अस्ति।

Question 2

‘य आत्मन: ... अचिरेण स:’ अस्य श्लोकस्य आशयं हिन्दी भाष्या स्पष्टीकुरुत ।

Accepted Answer

उत्तर: इस श्लोक का आशय है कि जो व्यक्ति स्वयं के प्रति सचेत रहता है और अपने कर्तव्यों का पालन करता है, वह शीघ्र ही सफलता प्राप्त करता है। इसका तात्पर्य है कि आत्म-नियंत्रण और सतर्कता से जीवन में शीघ्र प्रगति होती है। — श्लोक में आत्म-नियंत्रण और सतर्कता का महत्व बताया गया है, जो व्यक्ति अपने आप को समझता है, वह जल्दी ही फल प्राप्त करता है।

Question 3

रिक्तस्थानानाम् पूर्तिः विधेया ।
(क) विदुरा औरसम् पुत्रं ...।
(ख) हे कापुरुष ... मा शेष्व।
(ग) त्वत्कृते स्वयमेव मननं ... उद्भावय।
(घ) य: प्रियसुखे ... श्रियम् मृगयते।
(ङ) मामपश्यन्त्या: ... अपि सर्वथा किम्?
(च) सर्वभूतानि ... यमाजीवन्ति।
(छ) स यथावत् ... चकार।

Accepted Answer

उत्तर:
(क) विदुरा औरसम् पुत्रं धृष्टद्युम्नम् आह।
(ख) हे कापुरुष मा शेष्व वद।
(ग) त्वत्कृते स्वयमेव मननं कुरु उद्भावय।
(घ) य: प्रियसुखे नित्यं श्रियम् मृगयते।
(ङ) मामपश्यन्त्या: किं अपि सर्वथा किम्?
(च) सर्वभूतानि यमाजीवन्ति।
(छ) स यथावत् कर्म चकार। — प्रत्येक रिक्तस्थानं पाठस्य सन्दर्भे उचितं शब्देन पूरितम्।

Question 4

अधोलिखितानां शब्दानां विलोमान् लिखत ।
विश्रुता, सत्या, अधर्मज्ञम्, अमित्रान्, कापुरुषः, अचिरेण, आसाद्य।

Accepted Answer

उत्तर:
विश्रुता - अनिश्रुता
सत्या - असत्या
अधर्मज्ञम् - धर्मज्ञम्
अमित्रान् - मित्रान्
कापुरुषः - महापुरुषः
अचिरेण - चिरेण
आसाद्य - नासाद्य — प्रत्येक शब्दस्य विलोम शब्द संस्कृत व्याकरणानुसार लिखितम्।

Question 5

पञ्चभिः वाक्यैः विदुरायाः चरित्रः वर्णयत ।

Accepted Answer

उत्तर:
विदुरा एकः ज्ञानी, धर्मपरायणः, न्यायप्रियः च व्यक्तिः आसीत्। सः सदैव सत्यं वदति स्म, परन्तु मृदु भाषिणः च आसीत्। सः कौरव-पाण्डवयोः मध्ये मध्यस्थः भूत्वा शान्ति स्थापयितुं यत्नं कृतवान्। विदुरस्य चरित्रे धैर्यं, विवेकं, तथा परोपकारभावः स्पष्टः दृश्यते। — विदुरस्य चरित्रं पञ्च वाक्येषु संक्षेपेण वर्णितम्।

Question 6

‘यमाजीवन्ति ………… जीवितमर्थवत्’ अस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत ।

Accepted Answer

उत्तर:
यमाजीवन्ति सर्वे जीवितमर्थवत्। यः जीवितं अर्थवान् करोति, सः न केवलं जीवति किन्तु सार्थकं जीवनं यापयति। — श्लोक का अन्वय सरल शब्दों में लिखा गया है जिससे अर्थ स्पष्ट हो।

Question 7

अधोलिखितपदानां संस्कृतवाक्येषु प्रयोगं कुरुत ।
विश्रुता, शयानम्, द्विपताम्, गतिम्, पक्वम्, शिष्टः।

Accepted Answer

उत्तर:
1) विश्रुता: सर्वत्र प्रसिद्धा अस्ति।
2) बालकः शयानम् उपविशति।
3) द्विपताम् गच्छति वनम् प्रति।
4) गतम् मार्गं पश्य।
5) पक्वम् फलं खाद।
6) सः शिष्टः छात्रः अस्ति। — प्रत्येक शब्दस्य उचित संस्कृत वाक्य में प्रयोग किया गया है।

Question 8

‘मानो हि महतां धनम्’ इत्ययं पाठः कस्माद् ग्रन्थात् सङ्कलितः?

Accepted Answer

महाभारतस्य उद्योगपर्वात् — यह पाठ महर्षि वेदव्यास द्वारा रचित महाभारत के उद्योग पर्व के 131 और 134 अध्यायों से संकलित है।

Question 9

विदुरायाः पुत्रः केन पराजितः अभवत्?

Accepted Answer

सिन्धुराजेन — विदुरायाः पुत्रः सिन्धुराजेन युद्धे पराजितः अभवत्, यः कायरतां त्यज्य स्वाभिमानं पुनः प्राप्तुम् उपदेशितः।

Question 10

‘क्षत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनी’ इत्यस्मिन् श्लोके ‘क्षत्रधर्मरता’ शब्दस्य अर्थः कः?

Accepted Answer

क्षत्र धर्म का पालन करने वाली — क्षत्रधर्मरता शब्दः क्षत्र धर्म का पालन करने वाली स्त्री को सूचित करता है।

Question 11

विदुरायाः पुत्रः युद्धे पराजितः अभवत्, सः कः जातः?

Accepted Answer

दीनचेतसः — पराजितः पुत्रः उदास हृदय वाला अर्थात् दीनचेतसः जातः।

Question 12

कुन्ती द्वारा पुत्रं किम् उपदेशितम्?

Accepted Answer

कुन्ती पुत्रं कायरतां त्यज्य स्वाभिमानं पुनः प्राप्तुम् उपदेशितवती। — कुन्ती पुत्रं उपदेशयति यत् सः कायरता त्यज्य वीर्यं उद्भावयेत् तथा धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा जीवनं यथार्थं यापयेत्। उदाहरणार्थ, युद्धे पराजय प्राप्तः पुत्रः स्वाभिमानं पुनः प्राप्तुम् प्रेरितः।

Question 13

‘य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम्’ इत्यस्य श्लोकस्य आशयं स्पष्टयतु।

Accepted Answer

अयं श्लोकः वदति यत् यः पुरुषः स्वस्य प्रियसुखं त्यज्य परोपकारं करोति सः सच्च पुरुषः। उदाहरणार्थ, जो अपने सुखों को त्याग कर समाज के हित में कार्य करता है। — श्लोकः मानव के परोपकार और त्याग की महत्ता दर्शयति। प्रियसुखं त्यज्य श्रियम् मृगयते अर्थात् सच्च पुरुषः परोपकार में निहितः।

Question 14

विदुरायाः पुत्रस्य पराजयस्य कारणं किम्?

Accepted Answer

विदुरायाः पुत्रः सिन्धुराजेन युद्धे पराजितः अभवत्। कारणं तस्य कायरता च स्वाभिमानहीनता आसीत्। — पराजयस्य कारणं तस्य उदास हृदयता, कायरता च आसीत्। अतः कुन्ती तं त्यज्य वीर्यं उद्भावयितुम् उपदेशयति।

Question 15

कुन्ती पुत्रं किमर्थं ‘धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा’ जीवनं यापयितुम् उपदेशयति?

Accepted Answer

कुन्ती पुत्रं उपदेशयति यत् धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा जीवनं यापयेत्, यतः धर्म पालनः जीवनस्य सार्थकता अस्ति। उदाहरणार्थ, धर्मपालनं वीर्यं च जीवनं सफलं करोति। — धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा जीवनं यापनं जीवनस्य मूल उद्देश्यं सूचयति। धर्मं त्यज्य जीवनं व्यर्थं भवति।

Chapter 3

Chapter 3 — अध्ययन नोट्स

प्रस्तावना

श्लोकानुवाद एवं व्याख्या

महानता और धन का संबंध

अभ्यास प्रश्न — Chapter 3

Shashwati के सभी 11 अध्याय