दीनबन्धुः श्रीनायारः | Class 12 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

दीनबन्धुः श्रीनायारः – this guide gives you a concise, exam-ready overview of दीनबन्धुः श्रीनायारः from Class 12 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
शब्दार्थ और व्याकरण
इस खंड में अध्याय में प्रयुक्त महत्वपूर्ण संस्कृत शब्दों के अर्थ और व्याकरणिक संरचना का विश्लेषण किया गया है। उदाहरण के लिए, 'तथापि अस्मिन्' का अर्थ 'तब भी इसमें' होता है, जो 'तथापि' और 'अस्मिन्' के संयोजन से बना है। इसी प्रकार, 'कर्मनैपुण्यम्' का अर्थ कर्मों में निपुणता है। व्याकरणिक दृष्टि से यह सप्तमी तत्पुरुष समास है। 'प्रत्यागमनम्' का अर्थ वापसी या लौटना होता है। इस प्रकार के शब्दार्थ और व्याकरण के अध्ययन से पाठ की गहन समझ होती है। इस खंड में विभिन्न शब्दों के पदविभाजन, समास, प्रत्यय और क्रिया रूपों का विश्लेषण किया गया है, जो संस्कृत भाषा की समझ को मजबूत बनाता है।
📊 Diagram: See table_1: Table on page 3 (9×3) जिसमें 'तथापि अस्मिन्', 'बोधगम्या', 'मनोनिवेशः', 'प्रत्यागमनम्', 'कर्मनैपुण्यम्', 'स्वीकृत्य', 'अपमिश्रणम्', 'अनुमीयते', 'न्यूनीभूतम्' जैसे शब्दों के अर्थ और व्याकरणिक विश्लेषण दिए गए हैं।
🧪 Activity: अध्याय में दिए गए अभ्यास प्रश्नों के माध्यम से शब्दार्थ और व्याकरण का अभ्यास।
🔗 Connection: यह खंड पाठ के भावार्थ और व्याख्या की ओर मार्गदर्शन करता है।
Table on page 3 (9×3)
| तथाप्यस्मिन् | - | तथापि + अस्मिन्, तब भी इसमें। |
|---|---|---|
| बोधगम्या | - | बोधेन गम्या, बोध (ज्ञान) के द्वारा गम्य, जानने योग्य। |
| मनोनिवेशः | - | मनसः निवेशः, ष. तत्पुरुष समास, दत्तचित्त होना। |
| प्रत्यागमनम् | - | प्रति + आक्ष् + गम् + ल्युट्, वापिस लौटना। |
| कर्मनैपुण्यम् | - | कर्मसु नैपुण्यम्, सप्तमी तत्पुरुष, कर्मों में निपुणता |
| स्वीकृत्य | - | स्वी + कृ + ल्यपू, स्वीकार करके, |
| अपमिश्रणम् | - | मिलावट |
| अनुमीयते | - | अनु + मा + लट् प्रथम पुरुष एकवचन, अनुमान किया जाता है। |
| न्यूनीभूतम् | - | न्यूनी + भू + क्त, कम हो गया। |
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. संस्कृतभाष्या उत्तराणि लिखत । (क) श्रीनायार: कुत्र गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्? (ख) विभागस्य विपक्षे केषाम् अभियोगो नास्ति? (ग) श्रीनायार: स्ववेतनस्य अधाधिक भागं कुत्र प्रेषयति स्म? (घ) श्रीनायारस्य नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा किम् अकरोत्? (ङ) बहुदिनेभ्य: स्थगितानां समस्यानां समाधानं कदा जातम्? (च) श्रीनायारस्य पाश्वै पत्रं कया प्रेषितम्? (छ) आश्रमे के लालिता: पालिताश्च भवन्ति? (ज) पत्रलेखिका कस्य हस्तयो: अनाथाश्रमं सम्पर्य सौप्रस्थानिकीमिच्छति?
उत्तराः: (क) श्रीनायार: गमनाय इच्छां न प्रकटितवान् विभागस्य विपक्षे। (ख) विभागस्य विपक्षे उपभोक्ताणां अभियोगो नास्ति। (ग) श्रीनायार: स्ववेतनस्य अधाधिकं भागं अनाथाश्रमाय प्रेषयति स्म। (घ) श्रीनायारस्य नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा पत्रस्य अधाधिकं भागं आर्द्रिकरोति स्म। (ङ) बहुदिनेभ्य: स्थगितानां समस्यानां समाधानं वर्षत्रयस्य आकलनात् जातम्। (च) श्रीनायारस्य पाश्वै पत्रं श्रीदासः प्रेषितवान्। (छ) आश्रमे लालिताः पालिताश्च शिशवः भवन्ति। (ज) पत्रलेखिका कस्य हस्तयो: अनाथाश्रमं सम्पर्य सौप्रस्थानिकीं इच
2. समस्त्रं हिन्दीभाष्या व्याख्यां कुरुत । (क) उपभोक्ताण्मिपि अभियोगो नास्ति विभागस्य विपक्षे (ख) सर्वे अश्रुलहृदयै: सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्त: (ग) त्वया निर्मितोऽयं श्वद्रोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणत:।
उत्तराः: (क) विभाग के विपक्ष में उपभोक्ताओं की कोई शिकायत नहीं है, अर्थात् विभाग का कार्य निष्पक्ष और संतोषजनक है। (ख) सभी अश्रुधारा बहाने वाले लोगों ने सौप्रस्थानिकी (विदाई पत्र) को ज्ञापित किया, अर्थात् वे अपनी भावनाओं को व्यक्त कर चुके हैं। (ग) तुम्हारे द्वारा निर्मित यह श्वद्र (कुत्ता) अनाथाश्रम अब महाद्रुम (बड़े पेड़) के समान विकसित हो गया है, अर्थात् यह आश्रम अब बहुत बड़ा और समृद्ध हो गया है।
3. अध: समस्तपदानां विग्रहाः दत्ताः, तानाश्रित्य समस्तपदानि रचयत समासनामापि लिखत । (क) कालस्य खण्डः तस्मिन् = ... (ख) कर्मसु नैपुण्यम् = ... (ग) द्वि च त्रि च अनयोः समाहारः, तेषाम् = ... (घ) दीर्घः अवकाशः, तम् = ... (ङ) धनाय आदेशः, तेन = ... (च) जीवनस्य प्रदीपः = ...
उत्तराः: (क) कालस्य खण्डः तस्मिन् = तस्मिन् कालखण्डे (ख) कर्मसु नैपुण्यम् = कर्मनैपुण्यम् (ग) द्वि च त्रि च अनयोः समाहारः, तेषाम् = द्वित्रिचयानयोः समाहारः (घ) दीर्घः अवकाशः, तम् = दीर्घावकाशं तम् (ङ) धनाय आदेशः, तेन = तेन धनादेशः (च) जीवनस्य प्रदीपः = जीवनप्रदीपः
समासनाम् (समास) लिखितम्: (क) कालखण्डः (ख) कर्मनैपुण्यम् (ग) द्वित्रिचयानयः (घ) दीर्घावकाशः (ङ) धनादेशः (च) जीवनप्रदीपः
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत । (क) श्रीनायारः स्वल्पभाषी आसीत्। (ख) वर्षत्रयस्य आकलनात् ज्ञायते यत् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्। (ग) तस्य राज्येन सह कश्चित् सम्पर्कः नास्ति। (घ) पत्रस्य अधाधिकं भागं अश्रुधारा आर्द्रिकरोति स्म। (ङ) श्रीदासः तत्पत्रमुद्घाटितवान्। (च) भगवान् त्वां दीर्घजीवनं कारयतु।
उत्तराः: (क) प्रश्नः - श्रीनायारः स्वल्पभाषी आसीत्। उत्तरः - श्रीनायारः स्वल्पभाषी आसीत्, अतः सः कम् अपि अधिकं न उक्तवान्।
(ख) प्रश्नः - वर्षत्रयस्य आकलनात् ज्ञायते यत् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्। उत्तरः - वर्षत्रयस्य आकलनात् स्पष्टं भवति यत् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणं वर्धितम्।
(ग) प्रश्नः - तस्य राज्येन सह कश्चित् सम्पर्कः नास्ति। उत्तरः - तस्य राज्येन सह कश्चित् सम्पर्कः नास्ति, अतः सः एकाकी आसीत्।
(घ) प्रश्नः - पत्रस्य अधाधिकं भागं अश्रुधारा आर्द्रिकरोति स्म। उत्तरः - पत्र
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा दीनबन्धुः श्रीनायारः अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् | Class 12 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् for Class 12 Sanskrit.
- कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् | Class 12 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् for Class 12 Sanskrit.
- कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् | Class 12 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् for Class 12 Sanskrit.