NCERTCh 12निःशुल्क

Chapter 12

🎓 Class 9📖 Vyakaranavithi📖 5 नोट्स🧠 15 प्रश्न-उत्तर⏱️ ~8 मिनट
Chapter 11अध्याय 12 / 12

Chapter 12अध्ययन नोट्स

NCERT-संरेखित · 5 नोट्स · 3 निःशुल्क दिखाए गए

1. पत्रम्

व्याख्या

1. पत्रम्

इस खंड में संस्कृत भाषा में पत्रलेखन की विभिन्न प्रकार प्रस्तुत की गई हैं। पत्रलेखन संस्कृत भाषा के रचना प्रयोग का एक महत्वपूर्ण अंग है, जिसमें औपचारिक और अनौपचारिक पत्रों का सही और प्रभावी निर्माण किया जाता है। पत्रों में विषय का स्पष्ट उल्लेख, सम्मानसूचक संबोधन, विनम्र निवेदन या सूचना, धन्यवाद और समापन जैसे तत्व होते हैं। उदाहरण स्वरूप, प्रधानाचार्य को अवकाश प्राप्ति हेतु पत्र में कारण स्पष्ट करते हुए विनम्र निवेदन किया जाता है। इसी प्रकार शुल्कक्षमापनार्थ, पुस्तक प्रेषण, विवाह निमंत्रण, परीक्षा परिणाम सूचक पत्र आदि भी संस्कृत में लिखे जाते हैं। पत्रों की भाषा सरल, स्पष्ट, औपचारिक और शिष्ट होती है। पत्रलेखन में उचित शब्द चयन, वाक्य विन्यास और शिष्टाचार का पालन आवश्यक है। इस खंड में विभिन्न पत्रों के उदाहरण दिए गए हैं, जो विद्यार्थियों को पत्रलेखन की शैली और भाषा का अभ्यास कराते हैं। **Table on page 3 (4×3)** | पुस्तकानां नामानि | लेखकानां नामानि | प्रति | | --- | --- | --- | | 1. सरल संस्कृत व्याकरणम् | डॉ. परमानंदगुप्त: | 1 | | 2. निबन्धसौरभम् | डॉ. अरुणेशकुमार: | 1 | | 3. कथासागर: | डॉ. वागीश: | 1 |

  • पत्रलेखन संस्कृत भाषा का महत्वपूर्ण रचना प्रयोग है।
  • पत्रों में विषय, संबोधन, निवेदन, धन्यवाद और समापन होते हैं।
  • औपचारिक पत्रों में भाषा शिष्ट और विनम्र होती है।
  • विभिन्न प्रकार के पत्र जैसे अवकाशप्राप्ति, शुल्कक्षमापन, पुस्तक प्रेषण, विवाह निमंत्रण आदि शामिल हैं।
  • पत्रों में कारण स्पष्ट करना और उचित शब्दों का प्रयोग आवश्यक है।
  • 📌 पत्रम्: लिखित संवाद का एक औपचारिक रूप।
  • 📌 विषय: पत्र का मुख्य उद्देश्य।
  • 📌 सविनयं निवेदनम्: विनम्र अनुरोध।

2. दूरभाषवार्ता

व्याख्या

2. दूरभाषवार्ता

इस खंड में संस्कृत भाषा में दूरभाष संवाद का उदाहरण प्रस्तुत किया गया है। दूरभाषवार्ता में संवाद की भाषा सरल, स्पष्ट और संक्षिप्त होती है ताकि बात का त्वरित और प्रभावी आदान-प्रदान हो सके। उदाहरण में पिता और पुत्र के बीच संवाद है जिसमें पुत्र विद्यालय की आमोदयात्रा के लिए आर्थिक सहायता का अनुरोध करता है और पिता उसे वित्तीय सहायता देने का आश्वासन देते हैं। संवाद में विनम्रता, स्पष्टता और आवश्यक जानकारी का समावेश होता है। दूरभाष संवाद में भावों की सटीक अभिव्यक्ति और उचित शब्दों का चयन आवश्यक होता है। यह खंड विद्यार्थियों को संवाद कौशल विकसित करने में मदद करता है, जिससे वे संस्कृत में मौखिक वार्तालाप कर सकें।

  • दूरभाषवार्ता में भाषा सरल, स्पष्ट और संक्षिप्त होती है।
  • संवाद में आवश्यक जानकारी और भावों की स्पष्ट अभिव्यक्ति होती है।
  • पिता-पुत्र के बीच संवाद का उदाहरण दिया गया है।
  • संवाद में विनम्रता और उचित शब्द चयन आवश्यक है।
  • यह खंड विद्यार्थियों के मौखिक संवाद कौशल को बढ़ावा देता है।
  • 📌 दूरभाषवार्ता: दूरभाष द्वारा किया गया संवाद।
  • 📌 संवाद: दो या अधिक व्यक्तियों के बीच वार्तालाप।
  • 📌 आमोदयात्रा: शैक्षिक भ्रमण।

3. अपठित गद्यांश

व्याख्या

3. अपठित गद्यांश

इस खंड में संस्कृत भाषा के अपठित गद्यांशों का अध्ययन और उनसे संबंधित प्रश्नों के उत्तर देने का अभ्यास दिया गया है। अपठित गद्यांशों में विभिन्न विषयों जैसे उत्साह, संन्यासियों की कथा, आत्मावलोकन, पशु-राजा की कथा, संस्कृत भाषा का महत्व आदि शामिल हैं। व

अभ्यास प्रश्नChapter 12

15 विस्तृत उत्तर सहित अभ्यास प्रश्न

Q1.प्रधानाचार्यं प्रति अवकाशप्राप्तये लिखिते पत्रे कः कारणः उल्लेखितः अस्ति?
A.A) शिरोवेदनम्
B.B) ज्वरः
C.C) अपचः
D.D) पादशूलः

उत्तर:

शिरोवेदनम्

व्याख्या:

पत्रे स्पष्टतया उक्तम् यत् छात्रः शिरोवेदनया पीडितः अस्ति, अतः विद्यालयं आगन्तुम् असमर्थः। एतत् कारणं अवकाशस्य प्रार्थनायाम् उल्लेखितम् अस्ति।

Easy
Q2.शुल्कक्षमापनार्थं प्रधानाचार्यं प्रति पत्रे छात्रस्य पिता कस्य प्रकारस्य कर्मकरः अस्ति?
A.A) द्वारपाल:
B.B) शिक्षक:
C.C) प्राचार्य:
D.D) छात्र:

उत्तर:

द्वारपाल:

व्याख्या:

पत्रे छात्रः उल्लेखयति यत् तस्य पिता एकस्मिन् विद्यालये द्वारपाल: अस्ति। एतत् कारणं शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनस्य समर्थनाय प्रयुक्तम् अस्ति।

Easy
Q3.प्रकाशकं प्रति पुस्तकानि प्रेषयितुं लिखिते पत्रे यत् तालिकायाम् प्रथमं पुस्तकस्य नाम किम् अस्ति?
A.A) सरल संस्कृत व्याकरणम्
B.B) निबन्धसौरभम्
C.C) कथासागर:
D.D) संस्कृत व्याकरणम्

उत्तर:

सरल संस्कृत व्याकरणम्

व्याख्या:

तालिकायां प्रथमं पुस्तकं 'सरल संस्कृत व्याकरणम्' इति नाम्ना निर्दिष्टम् अस्ति, लेखकः डॉ. परमानंदगुप्त: च।

Easy
Q4.स्वभगिन्या: विवाहे मित्रं निमन्त्रयन्तु पत्रे निमन्त्रयामि इति वाक्यस्य भावः कः?
A.A) विवाहसमारोहाय सादरं निमन्त्रणम्
B.B) विद्यालयस्य अवकाशप्रार्थना
C.C) शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्
D.D) पुस्तकप्रेषणार्थं पत्रम्

उत्तर:

विवाहसमारोहाय सादरं निमन्त्रणम्

व्याख्या:

पत्रे मित्रं स्वभगिन्या: विवाहसमारोहाय सादरं निमन्त्रयति, तस्मात् उक्तवाक्यस्य भावः विवाहसमारोहाय निमन्त्रणम् अस्ति।

Easy
Q5.पितरौ प्रति परीक्षाफलसूचकं पत्रे छात्रस्य कः स्थानः प्राप्तः?
A.A) प्रथमश्रेण्याम्
B.B) द्वितीयश्रेण्याम्
C.C) तृतीयश्रेण्याम्
D.D) चतुर्थश्रेण्याम्

उत्तर:

प्रथमश्रेण्याम्

व्याख्या:

पत्रे छात्रः सूचयति यत् सः नवमकक्षायाम् प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्ण: अस्ति, सर्वेषु छात्रेषु प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्।

Easy
Q6.दूरभाषवार्तायां रमेशः पिता: कस्य साहाय्यं प्रार्थयति?
A.A) विद्यालयस्य आमोदयात्रायाः वित्तसहाय्यं
B.B) पुस्तकानां क्रयार्थं धनं
C.C) अवकाशप्राप्तये अनुमति
D.D) विवाहसमारोहाय निमन्त्रणम्

उत्तर:

विद्यालयस्य आमोदयात्रायाः वित्तसहाय्यं

व्याख्या:

वार्तायां रमेशः पिता: विद्यालयेन आयोज्यते आमोदयात्रायाः कृते आर्थिकसहाय्यं प्रार्थयति।

Medium
Q7.दूरभाषवार्तायां रमेशः पिता: कति रूप्यकाणि शीघ्रं प्रेषयितुम् याचते?
A.A) एकसहस्ररूप्यकाणि
B.B) द्विसहस्ररूप्यकाणि
C.C) पञ्चसहस्ररूप्यकाणि
D.D) सहस्ररूप्यकाणि

उत्तर:

एकसहस्ररूप्यकाणि

व्याख्या:

वार्तायां रमेशः पिता: कक्षाया: गुरुभ्य: एकसहस्ररूप्यकाणि दातुम् याचते।

Medium
Q8.अपठितगद्यांशे उत्साहस्य कः स्वरूपः वर्णितः?
A.A) उत्साहः मानवस्य सहज: स्वभाव: अस्ति
B.B) उत्साहः केवलं बालकानाम् विशेषता
C.C) उत्साहः वृद्धेषु न दृश्यते
D.D) उत्साहः निराशायाः पर्यायः

उत्तर:

उत्साहः मानवस्य सहज: स्वभाव: अस्ति

व्याख्या:

अनुच्छेदे वर्णितम् यत् उत्साहः सर्वेषां मनुष्यानां सहज: स्वभाव: अस्ति, न केवलं बालकानाम्।

Medium