Sanskritकक्षा 9वाच्‍य परिवर्तनहिंदी

वाच्‍य परिवर्तन | Class 9 Sanskrit Notes

द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

वाच्‍य परिवर्तन – this guide gives you a concise, exam-ready overview of वाच्‍य परिवर्तन from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.

वाच्य परिवर्तन के नियम

संस्कृत में कर्तृवाच्य की वर्तमानकाल की क्रियाओं को कर्मवाच्य या भाववाच्य में परिवर्तित करने के लिए विशेष नियम होते हैं। कर्तृवाच्य की क्रिया को कर्मवाच्य या भाववाच्य में बदलने पर क्रिया के अंत में 'ते' प्रत्यय जुड़ता है। उदाहरण के लिए, कर्तृवाच्य की क्रिया 'पठति' कर्मवाच्य में 'पठ्यते' हो जाती है। इसी प्रकार 'लिखति' से 'लिख्यते', 'खादति' से 'खाद्यते', 'गच्छति' से 'गम्यते' आदि बनते हैं। ये परिवर्तन क्रिया के लिंग, पुरुष और वचन के अनुसार होते हैं। इस नियम से वाक्य का अर्थ कर्म या भाव प्रधान हो जाता है। नीचे एक सारणी में कर्तृवाच्य की क्रियाओं और उनके कर्मवाच्य/भाववाच्य रूपों का उल्लेख है।

📊 Diagram: Table on page 2 (13×3)

🔗 Connection: वर्तमानकाल के नियमों के बाद भूतकाल की क्रियाओं में वाच्य परिवर्तन के नियम समझेंगे।

Table on page 2 (13×3)

कर्तृवाच्य की क्रियाकर्मवाच्य / भाववाच्य की क्रिया
पठतिपठ्यते
लिखतिलिख्यते
खादतिखाद्यते
भवतिभूयते
धावतिधाव्यते
हसतिहस्यते
करोतिक्रियते
क्रीणातिक्रीयते
नयतिनीयते
गच्छतिगम्यते
उत्पततिउत्पत्यते
रोदितिरुद्धते

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

प्र. 1. उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत— यथा— राम: गृहं गच्छति। (कर्तृवाच्य) रामेण गृहं गम्यते। कमलया पायसम् पक्वम्। (कर्मवाच्य) कमला पायसम् पक्ववती। छात्र: हसन्ति। (भाववाच्य) छात्रै: हस्यते। i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य) ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य) iii) स: गायति। (भाववाच्य) iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य) v) ता: रूदन्ति। (भाववाच्य) vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य) vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्मवाच्य) viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य) ix) मम भ्राता उद्धाने भ्रमति। (भाववाच्य) x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)

प्र. 1 के प्रत्येक वाक्य का वाच्य परिवर्तन इस प्रकार है:

(i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य) → मया कार्यं कृतम्।

(ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य) → तेन पुस्तकम् पठितम्।

(iii) स: गायति। (भाववाच्य) → सैः गायते।

(iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य) → युवाभ्याम् सुलेख: लिखिताः।

(v) ता: रूदन्ति। (भाववाच्य) → ताभ्यां रुद्यते।

(vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य) → मोहेन कन्दुकम् क्रीडितम्।

(vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्मवाच्य) → छात्रैः दुग्धं पीतं।

(viii) छात्र: हसति। (भ

प्र. 2. अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदे वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यत— यथा— राजेन्द्र: पाटलिपुत्रं गच्छति। राजेन्द्रेण पाटलिपुत्रं गम्यते। | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | | --- | --- | | i) ... रोटिकां खादति। | तेन रोटिका खाद्यते। | | ii) छात्र: ग्रन्थं पठति। | ... ग्रन्थ: पठ्यते। | | iii) ... राजभवनं गच्छति। | शकुन्तलया राजभवनं गम्यते। | | iv) दुष्यन्त: आखेटं करोति। | ... आखेट: क्रियते। | | v) ... गीतं गायति। | गायकेन गीतं गीयते। |

प्र. 2 के रिक्त स्थानों की पूर्ति इस प्रकार है:

(i) सः रोटिकां खादति। → तेन रोटिका खाद्यते।

(ii) छात्र: ग्रन्थं पठति। → छात्रेण ग्रन्थ: पठ्यते।

(iii) शकुन्तला राजभवनं गच्छति। → शकुन्तलया राजभवनं गम्यते।

(iv) दुष्यन्त: आखेटं करोति। → दुष्यन्तेन आखेट: क्रियते।

(v) गायक: गीतं गायति। → गायकेन गीतं गीयते।

प्र. 3. अधोलिखितवाक्यानां कर्मपदे परिवर्तनं कुरुत— | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | | --- | --- | | i) अहं …………… पूजयामि। | मया देवः पूज्यते। | | ii) बालकः फलं खादितवान्। | बालकेन ………… खादितम्। | | iii) त्वं गृहं गच्छसि। | त्वया …………… गम्यते। | | iv) सः …………… कथितवान्। | तेन साधुः कथितः। | | v) यूयं कथां श्रुतवन्तः। | युष्माभिः …………… श्रुता। |

प्र. 3 के रिक्त स्थानों की पूर्ति इस प्रकार है:

(i) अहं देवम् पूजयामि। → मया देवः पूज्यते।

(ii) बालकः फलं खादितवान्। → बालकेन फलम् खादितम्।

(iii) त्वं गृहं गच्छसि। → त्वया गृहं गम्यते।

(iv) सः साधुं कथितवान्। → तेन साधुः कथितः।

(v) यूयं कथां श्रुतवन्तः। → युष्माभिः कथा श्रुता।

प्र. 4. अधोलिखितवाक्यानां क्रियापदे परिवर्तनं कुरुत— | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | | --- | --- | | i) सः जलम् पिबति। | तेन जलम् ……………। | | ii) कपोतः आकाशे ……………। | कपोतेन आकाशे उत्पत्यते। | | iii) सुनीता आभूषणं धारयति। | सुनीतया आभूषणं …………। | | iv) नेता भाषणं करोति। | नेत्रा भाषणं ……………। | | v) सः कथां ……………। | तेन कथा श्रुता। | | vi) श्रमिकः कार्यं कृतवान्। | श्रमिकेण कार्यं ……………। | | vii) पुत्रः मातरं ……………। | पुत्रेण माता पूजिता | | viii) त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। | त्वया आचार्यः ……………। |

प्र. 4 के रिक्त स्थानों की पूर्ति इस प्रकार है:

(i) सः जलम् पिबति। → तेन जलम् पीयते।

(ii) कपोतः आकाशे उडति। → कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।

(iii) सुनीता आभूषणं धारयति। → सुनीतया आभूषणं धारितम्।

(iv) नेता भाषणं करोति। → नेत्रा भाषणं क्रियते।

(v) सः कथां कथयति। → तेन कथा श्रुता।

(vi) श्रमिकः कार्यं कृतवान्। → श्रमिकेण कार्यं कृतम्।

(vii) पुत्रः मातरं पूजयति। → पुत्रेण माता पूजिता।

(viii) त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। → त्वया आचार्यः आदृतः।

इस अध्याय में महारत हासिल करें

पूरा वाच्‍य परिवर्तन अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।

ConceptScroll में खोलें →

ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें

रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।

मुफ़्त सीखना शुरू करें
#cbse notes#class 9#ncert#sanskrit

और पढ़ें