अव्यय | Class 9 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन
अव्यय – this guide gives you a concise, exam-ready overview of अव्यय from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
अव्यय शब्दों की सूची एवं अर्थ
अव्यय शब्दों की सूची संस्कृत भाषा के अध्ययन में अत्यंत महत्वपूर्ण है। नीचे दी गई तालिका में प्रमुख अव्यय शब्द और उनके अर्थ दिए गए हैं जो विद्यार्थियों के लिए याद रखना आवश्यक है। ये शब्द वाक्य में समय, स्थान, मात्रा, कारण, और अन्य भावों को सूचित करते हैं। उदाहरण के लिए, 'अचिरम्' का अर्थ शीघ्र ही होता है, 'यावत्' का अर्थ जब तक होता है, 'सहसा' का अर्थ अचानक होता है, 'अत्र' का अर्थ यहाँ होता है। इसके अतिरिक्त 'अथ' का प्रयोग आरम्भ के लिए होता है, 'अदम्' निषेधार्थक होता है। इस प्रकार अव्यय शब्दों की यह सूची संस्कृत भाषा के व्याकरण और वाक्य रचना के लिए आधारभूत है।
📊 Diagram: Table on page 1 (15×2)
🔗 Connection: अगले अनुभाग में अव्यय शब्दों के व्याकरणीय प्रयोग की चर्चा होगी।
Table on page 1 (15×2)
| अव्यय | अर्थ |
|---|---|
| अचिरम् | शीघ्र ही |
| यावत् | जब तक |
| तावत् | तब तक |
| सहसा | अचानक |
| श्व: | आने वाला कल |
| ह्व: | बीता हुआ कल |
| शनै: शनै: | धीरे-धीरे |
| सम्प्रति/साम्प्रतम्/अधुना/इदानीम् | इस समय |
| अत्र | यहाँ |
| अत्यन्तम् | बहुत |
| अथ | आरम्भ या इसके बाद |
| अलम् | निषेधार्थक (योगे तृतीया वि.) |
| पर्याप्त, समर्थ (योगे चतुर्थी विभक्ति) | |
| अद्य | आज |
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
प्र. 1. समुचितै: अव्ययै: (मंजूषात: गृहीत्वा) रिक्तस्थानानि पूर्यत— i) स: ... वनं गतवान्। ii) स: ... गच्छति ? iii) गज: ... चलति। iv) स: ... स्वपिति। v) सिंह: ... गर्जति। vi) स: ... विजेच्यते। vii) परिश्रमं कुरु, ... अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। viii) गृहात् ... मा गच्छ। ix) स: ... माम् उद्भेजयति। x) कोलाहलं ... कुरु। मञ्जूषा मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनै:, शनै:, चिरम्, नूनम्, उच्चै:, कुत्र
i) स: एकदा वनं गतवान्। ii) स: कुत्र गच्छति ? iii) गज: शनै: चलति। iv) स: चिरम् स्वपिति। v) सिंह: गर्जति। (यहाँ अव्यय नहीं दिया, इसलिए यथावत्) vi) स: नूनम् विजेच्यते। vii) परिश्रमं कुरु, अन्यथा अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। viii) गृहात् बहिः मा गच्छ। ix) स: मुहुर्मुहुः माम् उद्भेजयति। x) कोलाहलं मुहुर्मुहुः कुरु।
प्रत्येक रिक्तस्थान में मञ्जूषा से उपयुक्त अव्यय भरें।
प्र. 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदं चित्वा लिखत— i) यांवत् परीक्षाकाल: नायाति तावत् परिश्रमं कुरु। ... ii) अस्माभिः सर्वदा सत्यं वक्तव्यम्। ... iii) काल: वृथा न यापनीय:। ... iv) अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि। ... v) त्वं कुत: समायात: ? ... vi) अहं श्व: ग्रामं गमिष्यामि। ... vii) तौ परस्परम् आलपत:। ... viii) अष्टप्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि। ... ix) धनं विना जीवनं वृथा भवति। ... x) अथ रामायणकथा आरभ्यते। ...
i) यांवत्, तावत् ii) सर्वदा iii) वृथा iv) सम्प्रति v) कुत: vi) श्व: vii) परस्परम् viii) अष्टप्रभृति ix) विना x) अथ
प्रत्येक वाक्य में अव्ययपद को चिन्हित करें और लिखें।
प्र. 3. कोष्ठकेभ्य: शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूर्यत्— i) अहम् ... भ्रमणाय गमिष्यामि। (श्व:/ह्य:) ii) त्वम् कस्य ... गच्छसि ? (परित:/पुरत:) iii) विद्यालयम् ... उद्यानम् अस्ति। (परित:/ एव) iv) स: यदा आगमिष्यति ... अहं गमिष्यामि। (तदैव/तथैव) v) परिश्रमं कुरु...अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। (सर्वदा/ अन्यथा) vi) त्वं ... कुत्र गच्छसि ? (जातु / साम्प्रतम्) vii) यूयम् ... ध्यानेन पठत । (बादम् / नूनम्) viii) श्याम: ... पठति श्यामा न । (एव/ विना) ix) छात्रा: पुस्तकम् ... न शोभन्ते । (यदि / विना) x) यथा वप्स्यसि ... फलं प्राप्स्यसि। (तदा / तथा)
i) अहम् श्व: भ्रमणाय गमिष्यामि। ii) त्वम् कस्य परित गच्छसि ? iii) विद्यालयम् एव उद्यानम् अस्ति। iv) स: यदा आगमिष्यति तदैव अहं गमिष्यामि। v) परिश्रमं कुरु अन्यथा अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। vi) त्वं जातु कुत्र गच्छसि ? vii) यूयम् नूनम् ध्यानेन पठत । viii) श्याम: एव पठति श्यामा न । ix) छात्रा: पुस्तकम् विना न शोभन्ते । x) यथा वप्स्यसि तदा फलं प्राप्स्यसि।
प्रत्येक रिक्तस्थान में कोष्ठक में दिए गए विकल्पों में से उचित अव्यय भरें।
संस्कृत में 'अव्यय' शब्द का क्या अर्थ है? अव्यय शब्दों की मुख्य विशेषता क्या है?
अव्यय वे शब्द होते हैं जो सर्वदा एक जैसे ही रहते हैं, अर्थात् जिनमें विभक्ति, वचन, लिङ्ग या पुरुष के आधार पर कोई परिवर्तन नहीं होता। ये शब्द रूपांतरित नहीं होते और स्थिर रहते हैं। उदाहरण के लिए, 'अचिरम्' हमेशा 'अचिरम्' ही रहता है।
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा अव्यय अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.