पर्यावरणम् | Class 9 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 3 मिनट का पठन
पर्यावरणम् – this guide gives you a concise, exam-ready overview of पर्यावरणम् from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
पर्यावरणम् - परिचयः
पर्यावरणम् शब्दः संस्कृतभाषायाम् 'परि' तथा 'आवृणोति' इति शब्दयोः संयोगात् उत्पन्नः अस्ति। 'परि' इत्यस्य अर्थः आस-पास, चारों ओर तथा 'आवृणोति' इत्यस्य अर्थः आवृत करना, घेरे रखना इति। अतः पर्यावरणस्य अर्थः भवति - यः सर्वत्र, आस-पास, चारों ओर स्थितः, आवृतः वस्तूनि, तत्त्वानि, पदार्थानि च। पर्यावरणम् इति शब्देन तस्य समग्रं वातावरणं सूचितं यत्र जीवाः, वनस्पतयः, जल, वायु, भूमिः, प्रकाशः, तापः च सम्मिलन्ति। पर्यावरणम् न केवलं भौतिकं तत्त्वं अस्ति, अपितु तत्र सामाजिकं, सांस्कृतिकं च पक्षः अपि अन्तर्भूतः अस्ति।
अद्यतनजीवनशैलीमध्ये प्रदूषणं अत्यंतं वर्धमानम् अस्ति। नद्याः जलं मलिनं जातम्, वायुमण्डलः विषाक्तः जातः, वृक्षाणां छेदनात् पर्यावरणस्य विनाशः वर्धते। वृक्षाः न केवलं शुद्धवायुम् यच्छन्ति, अपितु फलानि, पत्राणि, पुष्पाणि, औषधयः च प्रदानं कुर्वन्ति। अतः वृक्षारोपणं, जलशुद्धिकरणं, ऊर्जा संरक्षणं च पर्यावरणरक्षणस्य मूलभूतं कर्तव्यं अस्ति। प्रकृतिः समस्तान् प्राणिनः संरक्षणाय यतते, तस्य संरक्षणं मानवस्य परमकर्तव्यं।
📊 Diagram: See figure_1: परन्तु स्वार्थान्धो मानव: तदेव पर्यावरणम् अद्य नाशयति। स्वल्पलाभाय जना बहुमूल्यानि वस्तूनि नाशयन्ति। जना: यन्त्रागाराणां विषाक्तं जलं नद्यां निपातयन्ति। तेन मत्स्यादीनां जलचराणां च क्षणेनैव नाशो भवति।
🧪 Activity: अभ्यास प्रश्नाः - मानव: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति? सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलब्धते स्म? आदि प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत।
🔗 Connection: यह परिचय पर्यावरण के घटकों और प्रदूषण के प्रकारों की चर्चा के लिए आधार प्रदान करता है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (क) मानव: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति? (ख) सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलब्धते स्म? (ग) आर्षवचनं किमस्ति? (घ) पर्यावरणमपि कस्य अङ्गमिति ऋषय: प्रतिपादितवन्त:? (ङ) लोकरक्षा कया सम्भवति? (च) अजातशिशु: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति? (छ) प्रकृति: केषां संरक्षणाय यतते?
उत्तर: (क) मानव: स्वर्गे वा पृथिव्यां सुरक्षित: तिष्ठति। (ख) सुरक्षितं पर्यावरणं स्वच्छे स्थानं वा प्राकृतिके क्षेत्रे उपलब्धते स्म। (ग) आर्षवचनं ऋषीणां वचनं यत् सत्यं च शाश्वतं च भवति। (घ) पर्यावरणं शरीरस्य अङ्गमिव ऋषय: प्रतिपादितवन्त:। (ङ) लोकरक्षा धर्मेण, न्यायेन, पर्यावरणरक्षणेन च सम्भवति। (च) अजातशिशु: मातृगर्भे सुरक्षित: तिष्ठति। (छ) प्रकृति: सर्वेषां जीविनां संरक्षणाय यतते।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत- (क) प्रकृते: प्रमुखतत्वानि कानि सन्ति? (ख) स्वार्थान्ध: मानव: किं करोति? (ग) पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति? (घ) अस्माभि: पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया? (ङ) लोकरक्षा कथं संभवति? (च) परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?
उत्तर: (क) पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश इति पञ्चतत्वानि प्रकृते: प्रमुखतत्वानि सन्ति। (ख) स्वार्थान्ध: मानव: पर्यावरणं नाशयति, स्वहितं चिन्तयति। (ग) पर्यावरणे विकृते जीवनं क्लिष्टं भवति, रोगाः वर्धन्ते, प्राणिनां विनाशः जायते। (घ) पर्यावरणस्य रक्षा: वृक्षारोपणं, प्रदूषणनिरोधः, स्वच्छता पालनं च कृत्वा करणीयम्। (ङ) लोकरक्षा धर्मपालनं, न्यायपालनं, पर्यावरणरक्षणं च कृत्वा संभवति। (च) परिष्कृतं पर्यावरणं अस्मभ्यं स्वच्छता, स्वास्थ्यं, सुखं, शान्तिं च ददाति।
3. स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत- (क) वनवृक्षा: निर्विवेकं छिद्यन्ते। (ख) वृक्षकर्तनात् शुद्धवायु: न प्राप्यते। (ग) प्रकृति: जीवनसुखं प्रददाति। (घ) अजातशिशुशु: मातृगर्भे सुरक्षित: तिष्ठति। (ङ) पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।
उत्तर: (क) वनवृक्षा: किमर्थं निर्विवेकं छिद्यन्ते? (ख) वृक्षकर्तनात् शुद्धवायु: कथं न प्राप्यते? (ग) प्रकृति: जीवनसुखं कथं प्रददाति? (घ) अजातशिशु: मातृगर्भे कथं सुरक्षित: तिष्ठति? (ङ) पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् इति कथं प्रमाणितम्? प्रत्येकं वाक्यं प्रश्नरूपेण परिवर्त्य उत्तरार्थं चिन्तनीयम्।
4. उदाहरणमनुसृत्य पदरचनां कुरुत- (क) यथा- जले चरन्ति इति - जलचरा: स्थले चरन्ति इति - ..., निशायां चरन्ति इति - ..., व्योम्नि चरन्ति इति - ..., गिरौ चरन्ति इति - ..., भूमौ चरन्ति इति - ..., (ख) यथा- न पेयम् इति - अपेयम् न वृष्टि इति - ..., न सुखम् इति - ..., न भाव: इति - ..., न पूर्ण: इति - ...
उत्तर: (क) स्थले चरन्ति इति - स्थलचराः, निशायां चरन्ति इति - निशाचराः, व्योम्नि चरन्ति इति - व्योमचराः, गिरौ चरन्ति इति - गिरिचराः, भूमौ चरन्ति इति - भूमिचराः। (ख) न वृष्टि इति - अवृष्टि, न सुखम् इति - अशुखम्, न भाव: इति - अभावः, न पूर्ण: इति - अपूर्णः।
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा पर्यावरणम् अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.