Chapter 9

पर्यावरणम् - परिचयः

पर्यावरणम् शब्दः संस्कृतभाषायाम् 'परि' तथा 'आवृणोति' इति शब्दयोः संयोगात् उत्पन्नः अस्ति। 'परि' इत्यस्य अर्थः आस-पास, चारों ओर तथा 'आवृणोति' इत्यस्य अर्थः आवृत करना, घेरे रखना इति। अतः पर्यावरणस्य अर्थः भवति - यः सर्वत्र, आस-पास, चारों ओर स्थितः, आवृतः वस्तूनि, तत्त्वानि, पदार्थानि च। पर्यावरणम् इति शब्देन तस्य समग्रं वातावरणं सूचितं यत्र जीवाः, वनस्पतयः, जल, वायु, भूमिः, प्रकाशः, तापः च सम्मिलन्ति। पर्यावरणम् न केवलं भौतिकं तत्त्वं अस्ति, अपितु तत्र सामाजिकं, सांस्कृतिकं च पक्षः अपि अन्तर्भूतः अस्ति। अद्यतनजीवनशैलीमध्ये प्रदूषणं अत्यंतं वर्धमानम् अस्ति। नद्याः जलं मलिनं जातम्, वायुमण्डलः विषाक्तः जातः, वृक्षाणां छेदनात् पर्यावरणस्य विनाशः वर्धते। वृक्षाः न केवलं शुद्धवायुम् यच्छन्ति, अपितु फलानि, पत्राणि, पुष्पाणि, औषधयः च प्रदानं कुर्वन्ति। अतः वृक्षारोपणं, जलशुद्धिकरणं, ऊर्जा संरक्षणं च पर्यावरणरक्षणस्य मूलभूतं कर्तव्यं अस्ति। प्रकृतिः समस्तान् प्राणिनः संरक्षणाय यतते, तस्य संरक्षणं मानवस्य परमकर्तव्यं।

• पर्यावरणम् शब्दः 'परि' तथा 'आवृणोति' शब्दयोः संयोगात् उत्पन्नम्।
• पर्यावरणम् तत्त्वानि, पदार्थानि, जीवाः च यत्र आवृताः सन्ति।
• प्रदूषणं पर्यावरणस्य विनाशकारकं भवति।
• वृक्षाः शुद्धवायुं, फलानि, औषधयः च प्रदानं कुर्वन्ति।
• पर्यावरणरक्षणं मानवस्य धर्म एव कर्तव्यं।
• प्रकृति: समस्तान् प्राणिनः पोषयति।
• 📌 पर्यावरणम् - आस-पास का वातावरण जिसमें जीव, वनस्पति, जल, वायु आदि सम्मिलित होते हैं।
• 📌 प्रदूषण - प्राकृतिक वातावरण में हानिकारक पदार्थों का प्रवेश।
• 📌 वृक्षारोपण - पर्यावरण संरक्षण के लिए वृक्ष लगाना।

प्रकृतिः एवं पर्यावरणस्य तत्त्वानि

प्रकृति: समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते। इयं सर्वान् पुष्णाति विविधै: प्रकारै:, सुखसाधनै: च तर्पयति। पृथिवी, जलम्, तेज:, वायु:, आकाश: च अस्या: प्रमुखाणि तत्त्वानि। एते तत्त्वानि मिलित्वा पर्यावरणं रचयन्ति। पृथिवी इत्यस्य अर्थः स्थलीय भागः, जलम् जलस्रोताः, तेज: सूर्यकिरणाः, वायु: वायुमण्डलः, आकाश: आकाशीय क्षेत्रम्। एतेषां तत्त्वानां सम्यक् संरक्षणं पर्यावरणस्य संतुलनाय आवश्यकम्। प्रकृतौ अस्माकं जीवनम् आश्रितम् अस्ति। जलं न स्यात् तर्हि जीवनं न स्यात्। वायुः शुद्धः न स्यात् तर्हि श्वासप्रश्वासं कठिनं भविष्यति। तेज: प्रकाशः जीवनस्य विकासाय अनिवार्यः। अतः प्रकृतौ तत्त्वानां संरक्षणं मानवस्य प्रथमं कर्तव्यं। **Table on page 3 (14×4)** | समेषाम् | सर्वेषाम् | सब का | Over all | | --- | --- | --- | --- | | पुष्णाति | पोषण करोति | पुष्ट करता है | Nurtures | | अजात: शिशु: | अनुत्पन्नजातक: | अजन्मा शिशु | Unborn child | | कुक्षौ | गर्भ | गर्भ में | In womb | | जलप्लावनै: | जलौधै: | बाढ़ से | By floods | | वात्याचक्रै: | वातचक्रै: | आँधी, बवंडर | By windstorms | | लोकमद्भलाशंसिन: | समाजकल्याणकामा: | जनता के कल्याण को चाहने वाले | Well wisher of the society | | श्रोत्रसायनम् | कर्णामृतम् | कान को अच्छा लगने वाला | Nector for ears | | गिरिनिर्श्ररा: | पर्वतानां प्रपाता: | पहाड़ों से निकलने वाले झरने | Spring falls | | यन्त्रागाराणाम् | यन्त्रालयानाम् | कारखानों के | Of miles | | अपेयम् | पातुम् अयोग्यम् | न पीने योग्य | Undrinkable | | वृक्षकर्तनात् | वृक्षाणाम् उच्चेदात् | पेड़ों के काटने से | From cutting trees | | देवायतनम् | देवालय:, मन्दिरम् | मन्दिर | Temple | | स्थलमलापनोदिन: | भूमिमलापसारिण: | भूमि की गन्दगी को दूर करने वाले | Removers of the garbage from the Earth |

• प्रकृतौ प्रमुखतत्त्वानि - पृथिवी, जलम्, तेज:, वायु:, आकाश:।
• एते तत्त्वानि पर्यावरणस्य आधारं निर्मितवन्ति।
• प्रकृतौ जीवनस्य पोषणं कुर्वन्ति।
• प्रदूषणात् एतानि तत्त्वानि रक्षितव्यानि।
• प्रकृतौ संतुलनं जीवनस्य स्थिरतायै आवश्यकम्।
• 📌 पृथिवी - भूमि, स्थलीय भाग।
• 📌 जलम् - नदीनि, सरितः, तालाः, जलस्रोताः।
• 📌 तेज: - सूर्यकिरण, प्रकाश।