गोदोहनम् | Class 9 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 3 मिनट का पठन

गोदोहनम् – this guide gives you a concise, exam-ready overview of गोदोहनम् from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
प्रथमं दृश्यम्
प्रथमं दृश्यम् में मल्लिका मोदक (मिठाई) बना रही है और चन्दन उनका स्वाद लेना चाहता है। मल्लिका उसे रोकती है क्योंकि ये मोदक पूजन के लिए बनाए गए हैं। चन्दन मल्लिका से पूछता है कि वह कहाँ जा रही है, तो मल्लिका बताती है कि वह अपनी सहेलियों के साथ काशी विश्वनाथ मंदिर जाकर गंगा स्नान और धर्मयात्रा करेगी। चन्दन को यह बात पसंद नहीं आती क्योंकि वह चाहता है कि मल्लिका उसके साथ रहे और घर की व्यवस्था तथा गायों की देखभाल करे। मल्लिका बताती है कि सभी सहेलियाँ जा रही हैं, इसलिए वह भी जाएगी और सप्ताहांत में वापस आएगी। तब चन्दन मल्लिका को घर की व्यवस्था और गायों के दुग्ध दोहन की जिम्मेदारी सौंपता है।
इस दृश्य से पता चलता है कि मल्लिका धार्मिक कर्तव्यों को महत्व देती है और चन्दन घरेलू कार्यों की चिंता करता है। दोनों के बीच संवाद से सामाजिक और पारिवारिक जीवन की झलक मिलती है।
🔗 Connection: यह दृश्य अगले दृश्य में चन्दन के दुग्ध दोहन के प्रयास और गाय की प्रतिक्रिया से जुड़ता है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (क) मल्लिका पूजार्थ सखीभिः सह कुत्र गच्छति स्म? (ख) उमायाः पितामहेन कतिसेटकमितं दुग्धम् अपेक्ष्यते स्म? (ग) कुम्भकारः घटान् किमर्थ रचयति? (घ) कानि चन्दनस्य जिह्वालोलुपतां वर्धयन्ति स्म? (ङ) नन्दिन्याः पादप्रहारैः कः रक्तरञ्चितः अभवत्?
उत्तर: (क) काशीविश्वनाथमन्दिरम्। (ख) त्रिसेटकमितं दुग्धम्। (ग) पूजानिमित्तम्। (घ) मोदकानि। (ङ) चन्दनः।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत- (क) काल: कस्य रसं पिबति? (ख) घटमूल्यार्थ यदा मल्लिका स्वाभूषणं दातुं प्रयतते तदा कुम्भकारः किं वदति? (ग) मल्लिका चन्दनश्च मासपर्यन्तं धेनोः सेवां कथम् अकुरुताम्? (घ) मल्लिकया किं दृष्ट्रा धेनोः ताडनस्य वास्तविक कारणं ज्ञातम्? (ङ) मासपर्यन्तं धेनोः अदोहनस्य कि कारणमासीत्?
उत्तर: (क) कालः सर्वस्य रसं पिबति। (ख) कुम्भकारः कहता है कि मूल्य तो दूध बेचकर ही दिया जा सकता है। (ग) मल्लिका और चन्दन दोनों ने मासपर्यन्तं धेनु की सेवा की। (घ) मल्लिका ने देखा कि धेनु के ताड़न का वास्तविक कारण मासपर्यन्तं दूध न दुहना था। (ङ) मासपर्यन्तं धेनु का अदोहन इसलिए किया गया क्योंकि उत्सव के लिए अधिक दूध एकत्र करना था।
3. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत - (क) मल्लिका सखीभिः सह धर्मयात्रायै गच्छति स्म। (ख) चन्दन: दुग्धदोहनं कृत्वा एवं स्वप्रातराशस्य प्रबन्धम् अकरोत्। (ग) मोदकानि पूजानिमित्तानि रचितानि आसन्? (घ) मल्लिका स्वपतिं चतुरतमं मन्यते? (ङ) नन्दिनी पादाभ्यां ताडयित्वा चन्दनं रक्तरज्जितं करोति?
उत्तर: (क) मल्लिका सखीभिः सह धर्मयात्रायै कुत्र गच्छति स्म? (ख) चन्दनः दुग्धदोहनं कृत्वा किं प्रबन्धम् अकरोत्? (ग) मोदकानि किमर्थ रचितानि आसन्? (घ) मल्लिका स्वपतिं किमर्थ चतुरतमं मन्यते? (ङ) नन्दिनी पादाभ्यां कं ताडयित्वा रक्तरज्जितं करोति?
5. घटनाक्रमानुसारं लिखत - (क) सा सखीभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं गच्छति। (ख) उभौ नन्दिन्याः सर्वविधपरिचर्या कुरुतः। (ग) उमा मासान्ते उत्सवार्थ दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति। (घ) मल्लिका पूजार्थ मोदकानि रचयति। (ङ) उत्सवदिने यदा दोग्धुं प्रयत्नं करोति तदा नन्दिनी पादेन प्रहरति। (च) कार्याणि समये करणीयानि इति चन्दनः नन्दिन्याः पादप्रहारेण अवगच्छति। (छ) चन्दन: उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्तुं मासपर्यन्तं दोहनं न करोति। (ज) चन्दनस्य पत्नी तीर्थयात्रां समाप्य गृहं प्रत्यागच्छति।
उत्तर: घटनाओं का सही क्रम: (1) सा सखीभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं गच्छति। (2) चन्दन: उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्तुं मासपर्यन्तं दोहनं न करोति। (3) उभौ नन्दिन्याः सर्वविधपरिचर्या कुरुतः। (4) उमा मासान्ते उत्सवार्थ दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति। (5) मल्लिका पूजार्थ मोदकानि रचयति। (6) उत्सवदिने यदा दोग्धुं प्रयत्नं करोति तदा नन्दिनी पादेन प्रहरति। (7) कार्याणि समये करणीयानि इति चन्दनः नन्दिन्याः पादप्रहारेण अवगच्छति। (8) चन्दनस्य पत्नी तीर्थयात्रां समाप्य गृहं प्रत्यागच्छति।
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा गोदोहनम् अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.