योगस्य वैशिष्ट्यम् | Class 12 Sanskrit Notes

1. (क) योगः चित्तवृत्तिनिरोधः इति कथ्यते। (ख) मातुः मुखात् योगशिक्षाया: विषयं श्रुतवती। (ग) छात्राः योगस्य महत्त्वं, योगाङ्गानि, नियमाः इत्यादिषु विषयेषु ज्ञातुम् उत्सुकाः सन्ति। (घ) प्रमाणानि प्रत्यक्षं, अनुमानं, शब्दं च सन्ति। (ङ) स्मृतिः पूर्वानुभवानां चित्ते सञ्चितं ज्ञानं कथ्यते। (च) निद्रा चित्तस्य विश्रामः भवति। (छ) योगाङ्गानि यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि इति अष्टाङ्गानि सन्ति। (ज) अहिंसा सर्वप्राणिनां प्रति हिंसा न कर्तव्येति कथ्यते। (झ) अपरिग्रहः वस्तूनां आस

2. (क) स्थिरसुखमासनम् — ऐसा आसन जो स्थिर और सुखद हो। (ख) देशबन्धशिचत्स्य धारणा — मन को किसी निश्चित स्थान पर स्थिर रखना। (ग) ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः — ब्रह्मचर्य के पालन से शक्ति की प्राप्ति। (घ) सन्तोषादनुतमः सुखलाभः — संतोष से उत्तम सुख की प्राप्ति। (ङ) स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः — स्वाध्याय द्वारा अपनी इच्छित देवता के साथ संपर्क।

3. मिलान: (क) शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्य: — विकल्पः (ख) स्थिरसुखम् — आसनम् (ग) देशबन्धचित्तस्य — धारणा (घ) अस्तेयप्रतिष्ठायाम् — सर्वरत्नोपस्थानम् (ङ) ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायाम् — वीर्यलाभः (च) प्रत्ययैकतानता — ध्यानम्

4. (क) योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः: संयोजनं प्रतिपादनं वर्तते। (ख) अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः: जूनमासस्य 21 तमे दिनं मान्यते। (ग) शौचसन्तोषतपः संयमः प्रणिधानानि नियमाः। (घ) अभ्यासः क्रियाफलाश्रयत्वम्। (ङ) अविद्या मिथ्याज्ञानमतदूपप्रतिष्ठम्।