बालकौतुकम् | Class 12 Sanskrit Notes

1.(क) ‘उत्तररामचरितम्’ नाटकस्य रचयिता भवभूति: अस्ति। (ख) नेपथ्ये कोलाहलं श्रुत्वा जनकः आश्चर्यं व्यक्त्य कथयति कि अश्वमेधयज्ञस्य अश्वः आगतः। (ग) लवः रामभद्रं श्रद्धया, भक्ति-भावेन अनुसरति। (घ) बटवः अश्वं बलवान्, तेजस्वी च वर्णयन्ति। (ङ) लवः जानाति यत् अयम् अश्वः आश्वमेधिकः, कारणं यत् सः स्वराज्ये निर्वाधं गतः। (च) राजपुरुषस्य तीक्ष्णतरा आयुधश्रेणयः अन्ये न सहन्ते, कारणं तेषां तीव्रता एव।

2. प्रत्येकं रेखाङ्कितपदं आधारमृत्वा प्रश्नं निर्मातव्यं। (क) अश्वमेध इति नाम क्षत्रियाणाम् महान् उत्कर्षनिकषः। प्रश्नः अश्वमेधः कः प्रकारः यज्ञः? (ख) हे बटवः! लोण्डैः अभिघ्नन्तः उपनयत एनम् अश्वम्। प्रश्नः बटवः को वा? ते किमर्थं अश्वं उपनयन्ति? (ग) रामभद्रस्य एष दारकः अस्माकं लोचने शीतलयति। प्रश्नः रामभद्रस्य दारकः कः? सः किमर्थं शीतलयति? (घ) उत्पथैः मम मनः पारिप्लवं धावति। प्रश्नः कः मनः उत्पथैः पारिप्लवं धावति? (ङ) अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः दृश्यते। प्रश्नः सः कः? सः कथं दृश्यते? (च) विस्फ

3.(क) सर्वक्षत्रपरिभावी महान् उत्कर्षनिकष: - इसका अर्थ है कि अश्वमेध यज्ञ को क्षत्रियों के बीच अत्यंत महत्वपूर्ण और श्रेष्ठ माना जाता है। यह यज्ञ उनकी शक्ति और पराक्रम का प्रतीक है। (ख) किं व्याख्यानैर्बजति स पुनर्द्रमेहोहि याम: - इसका अर्थ है कि वह व्यक्ति जो पुनः नाटक में आता है, वह क्या कहता है? यहाँ प्रश्न है कि नाटक में आने वाला पात्र क्या संवाद करता है। (ग) सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति - इसका अर्थ है कि वर्तमान में बाल्यावस्था सुखमय और सरल होती है। (घ) झटिति कुरुते दृष्ट: कोऽयं दृशोरमृताज

4.(क) कः - लवः, कं प्रति - सीतायै। (ख) कः - रामभद्रः, कं प्रति - स्वयं प्रति। (ग) कः - वत्सायाः तथा रघुद्वहः, कं प्रति - शिशु। (घ) कः - जनकः, कं प्रति - स्वयं। (ङ) कः - जनकः, कं प्रति - प्रेक्षकाः। (च) कः - लवः, कं प्रति - चपलः।