द्विपद प्रमेय | Class 11 Mathematics Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

द्विपद प्रमेय – this guide gives you a concise, exam-ready overview of द्विपद प्रमेय from Class 11 Mathematics, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
पास्कल त्रिभुज और द्विपद गुणांक
पास्कल त्रिभुज एक त्रिकोणीय आकृति है जिसमें प्रत्येक पंक्ति में द्विपद गुणांक व्यवस्थित होते हैं। इसकी पहली पंक्ति में केवल 1 होता है, और प्रत्येक अगली पंक्ति के प्रत्येक पद का मान ऊपर की पंक्ति के दो पदों के योग के बराबर होता है। यह त्रिभुज फ्रांसीसी गणितज्ञ ब्लेज़ पास्कल के नाम पर प्रसिद्ध है, हालांकि इसका प्राचीन भारतीय और चीनी इतिहास भी है।
पास्कल त्रिभुज के गुणांक द्विपद प्रमेय में (a + b)^n के प्रसार के गुणांकों के रूप में काम करते हैं। उदाहरण के लिए, घात 5 की पंक्ति के गुणांक हैं: 1, 5, 10, 10, 5, 1। इन गुणांकों का उपयोग करके हम (2x + 3y)^5 का विस्तार कर सकते हैं।
पास्कल त्रिभुज की सहायता से किसी भी उच्च घात के लिए गुणांकों को आसानी से ज्ञात किया जा सकता है, जिससे द्विपद प्रमेय के प्रसार की गणना सरल हो जाती है।
📊 Diagram: Table on page 2 (6×2) and Table on page 3 (2×2) showing Pascal's Triangle and binomial coefficients
🔗 Connection: पास्कल त्रिभुज के गुणांकों को संयोजन सूत्र से जोड़कर द्विपद प्रमेय के सामान्य सूत्र की व्याख्या अगले खंड में की जाएगी।
Table on page 2 (6×2)
| घातांक | गुणांक |
|---|---|
| 0 | 1 |
| 1 | 1 ▼ 1 |
| 2 | 1 ▼ 2 ▼ 1 |
| 3 | 1 ▼ 3 ▼ 3 ▼ 1 |
| 4 | 1 4 6 4 1 |
Table on page 3 (2×2)
| घात | गुणांक |
|---|
| 0 | 0C₀
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
प्रश्न 1 से 5 तक प्रत्येक व्यंजक का प्रसार कीजिए: 1. $(1 - 2x)^5$ 2. $\left(\frac{2}{x} - \frac{x}{2}\right)^5$ 3. $(2x - 3)^6$ 4. $\left(\frac{x}{3} + \frac{1}{x}\right)^5$ 5. $\left(x + \frac{1}{x}\right)^6$
1. $(1 - 2x)^5$ का प्रसार: $(1 - 2x)^5 = \sum_{k=0}^5 {5 \choose k} (1)^{5-k} (-2x)^k = \sum_{k=0}^5 {5 \choose k} (-2)^k x^k$
विस्तार: = $1 - 10x + 40x^2 - 80x^3 + 80x^4 - 32x^5$
2. $\left(\frac{2}{x} - \frac{x}{2}\right)^5$ का प्रसार: यह $(a - b)^5$ के रूप में है जहाँ $a=\frac{2}{x}$, $b=\frac{x}{2}$
$= \sum_{k=0}^5 {5 \choose k} \left(\frac{2}{x}\right)^{5-k} \left(-\frac{x}{2}\right)^k$
= $\sum_{k=0}^5 {5 \choose k} 2^{5-k} x^{-(5-k)} (-1)^k \frac{x^k}{2^k}$
= $\sum_{k=0}^5 {5 \choose k
द्विपद प्रमेय का प्रयोग करके निम्नलिखित का मान ज्ञात कीजिए: 6. $(96)^3$ 7. $(102)^5$ 8. $(101)^4$ 9. $(99)^5$
6. $(96)^3$ का मान: यहाँ $96 = 100 - 4$
तो, $(96)^3 = (100 - 4)^3 = \sum_{k=0}^3 {3 \choose k} 100^{3-k} (-4)^k$
= $100^3 - 3 \times 100^2 \times 4 + 3 \times 100 \times 16 - 64$
= $1,000,000 - 120,000 + 4,800 - 64 = 884,736$
7. $(102)^5$ का मान: यहाँ $102 = 100 + 2$
$(102)^5 = (100 + 2)^5 = \sum_{k=0}^5 {5 \choose k} 100^{5-k} 2^k$
= $100^5 + 5 \times 100^4 \times 2 + 10 \times 100^3 \times 4 + 10 \times 100^2 \times 8 + 5 \times 100 \times 16 + 32$
= $10,000,000,000 + 1,000,000,000 + 40
10. द्विपद प्रमेय का प्रयोग करते हुए बताइए कौन-सी संख्या बड़ी है $(1.1)^{10000}$ या $1000$.
हम तुलना करते हैं: $(1.1)^{10000}$ और $1000$
$(1.1)^{10000} = \left(1 + 0.1\right)^{10000}$
द्विपद प्रमेय के अनुसार,
$(1 + 0.1)^{10000} = \sum_{k=0}^{10000} {10000 \choose k} 1^{10000-k} (0.1)^k$
विशेष रूप से, पहला पद 1 है, और बाद के पद सकारात्मक हैं। अतः $(1.1)^{10000} > 1$ बहुत अधिक है।
अब, $1000 = 10^3$
$(1.1)^{10000} = e^{10000 \ln 1.1}$
$ecause \ln 1.1 \approx 0.09531$
तो, $10000 \times 0.09531 = 953.1$
अतः $(1.1)^{10000} \approx e^{953.1}$ जो कि $10^{(953.1 / \ln 10)} = 10^{(953.
11. $(a + b)^4 - (a - b)^4$ का विस्तार कीजिए। इसका प्रयोग करके $\left(\sqrt{3} + \sqrt{2}\right)^4 - \left(\sqrt{3} - \sqrt{2}\right)^4$ का मान ज्ञात कीजिए।
$(a + b)^4 = \sum_{k=0}^4 {4 \choose k} a^{4-k} b^k$
= $a^4 + 4a^3b + 6a^2b^2 + 4ab^3 + b^4$
$(a - b)^4 = a^4 - 4a^3b + 6a^2b^2 - 4ab^3 + b^4$
अतः,
$(a + b)^4 - (a - b)^4 = (a^4 + 4a^3b + 6a^2b^2 + 4ab^3 + b^4) - (a^4 - 4a^3b + 6a^2b^2 - 4ab^3 + b^4)$
= $8a^3b + 8ab^3 = 8ab(a^2 + b^2)$
अब,
$a = \sqrt{3}$, $b = \sqrt{2}$
तो,
$(\sqrt{3} + \sqrt{2})^4 - (\sqrt{3} - \sqrt{2})^4 = 8 \times \sqrt{3} \times \sqrt{2} (3 + 2) = 8 \times \sqrt{6} \times 5 = 40 \sqrt{6}$
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा द्विपद प्रमेय अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- Probability | Class 11 Mathematics Notes
Clear NCERT-aligned notes on Probability for Class 11 Mathematics.
- Probability | Class 11 Mathematics Notes
Clear NCERT-aligned notes on Probability for Class 11 Mathematics.
- Probability | Class 11 Mathematics Notes
Clear NCERT-aligned notes on Probability for Class 11 Mathematics.