Chapter 2
Chapter 2 — अध्ययन नोट्स
NCERT-संरेखित · 10 नोट्स · 3 निःशुल्क दिखाए गए
स्वर्णकाकः - परिचयः
व्याख्यास्वर्णकाकः - परिचयः
स्वर्णकाकः संस्कृत साहित्ये प्रसिद्धः एकः कथा पात्रः अस्ति। अस्य पात्रस्य कथा मुख्यतया स्वर्णस्य लोभे प्रेरितः अस्ति। स्वर्णकाकः नामकः काकः स्वर्णस्य लोभेन अत्यधिकं लोभी अभवत्। तस्य लोभस्य कारणेन सः अनेकानि दुष्परिणामानि अनुभवति। कथायाः माध्यमेन लोभस्य दुष्परिणामाः, विवेकस्य महत्त्वं च प्रतिपाद्यते। स्वर्णकाकस्य कथा आर्थिक व्यवहारस्य एकं दृष्टान्तरूपं अस्ति, यत्र धनस्य विवेकपूर्णं उपयोगं, व्ययः, सञ्चयः च स्पष्टतया दर्शिताः सन्ति। अस्य कथायाः माध्यमेन छात्राणां मध्ये आर्थिकसाक्षरता च जागरूकता उत्पद्यते।
- स्वर्णकाकः संस्कृतकथासु प्रसिद्धः पात्रः अस्ति।
- अस्य कथा स्वर्णस्य लोभे प्रेरितः अस्ति।
- लोभस्य दुष्परिणामाः कथायाम् प्रतिपादिताः।
- विवेकपूर्ण आर्थिक व्यवहारस्य महत्त्वं स्पष्टम्।
- आर्थिकसाक्षरता छात्रजीवनस्य अविभाज्यः अङ्गः।
- 📌 स्वर्णकाकः - स्वर्णस्य लोभेन प्रेरितः काकः।
- 📌 लोभः - अत्यधिकं धनसंग्रहाय अथवा लाभाय असंतोषः।
- 📌 विवेकः - बुद्धिमत्तया निर्णयं कर्तुं शक्यता।
आर्थिक व्यवहारः - स्वर्णकाकस्य दृष्टान्तः
व्याख्याआर्थिक व्यवहारः - स्वर्णकाकस्य दृष्टान्तः
आर्थिक व्यवहारः मानवजीवनस्य अविभाज्यः अङ्गः अस्ति। स्वर्णकाकस्य कथायाम् आर्थिक व्यवहारस्य विभिन्नाः पक्षाः प्रतिपादिताः सन्ति। आर्थिक व्यवहारः धनस्य उपार्जनं, व्ययः, सञ्चयः च सम्यक् प्रकारेण कर्तुं आवश्यकी अस्ति। धनस्य विवेकपूर्णं उपयोगः जीवनस्य सुखसमृद्धये आवश्यकः। स्वर्णकाकः कथायाम् धनस्य अनावश्यकव्ययः, लोभः च आर्थिकसंकटस्य कारणं भवति इति स्पष्टं कृतम्। आर्थिक व्यवहारस्य मूलभूताः अङ्गाः यथा आवश्यकव्ययः, अनुचितव्ययः, सञ्चयः, निवेशः च कथायाम् विवेच्यन्ते।
- आर्थिक व्यवहारः जीवनस्य अनिवार्यः अङ्गः।
- धनस्य उपार्जनं, व्ययः, सञ्चयः च आर्थिक व्यवहारस्य मूलम्।
- स्वर्णकाकस्य दृष्टान्तेन आर्थिक विवेकस्य आवश्यकता।
- अनावश्यकव्ययः आर्थिकसंकटस्य कारणः।
- आर्थिक व्यवहारः सम्यक् प्रकारेण कर्तव्यः।
- 📌 आर्थिक व्यवहारः - धनस्य उपार्जनं, व्ययः, सञ्चयः च।
- 📌 आवश्यकव्ययः - जीवनस्य मूलभूत आवश्यकतानां पूर्तये कृतः व्ययः।
- 📌 अनुचितव्ययः - व्यर्थं कृतः व्ययः।
व्ययः - आवश्यकताः च अनुचितव्ययः
व्याख्याव्ययः - आवश्यकताः च अनुचितव्ययः
व्ययः आर्थिक व्यवहारस्य एकः प्रमुखः अङ्गः अस्ति। व्ययः द्विधा प्रकारेण भवति - आवश्यकव्ययः च अनुचितव्ययः। आवश्यकव्ययः तानि व्ययाः सन्ति यानि जीवनस्य मूलभूत आवश्यकतानां पूर्तये अनिवार्याः भवन्ति, यथा अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा च। अनु
अभ्यास प्रश्न — Chapter 2
NCERT अभ्यास प्रश्न और उत्तर सहित
Q1.1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (क) माता काम् आदिशत्? (ख) स्वर्णकाकः कान् अखादत्? (ग) प्रासादः कीदृशः वर्तते? (घ) गृहमागत्य तया का समुद्घाटिता? (ङ) लोभाविष्टा बालिका कीदृशीं मज्जूषां नयति?
उत्तर:
(क) माता तण्डुलान् आदिशत्। (ख) स्वर्णकाकः तण्डुलान् अखादत्। (ग) प्रासादः सुवर्णमयः वर्तते। (घ) गृहमागत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता। (ङ) लोभाविष्टा बालिका गुरुतमां मज्जूषां नयति।
व्याख्या:
प्रत्येक प्रश्न का उत्तर पाठ के अनुसार एक शब्द में दिया गया है। (क) माता ने तण्डुल (चावल) लाने का आदेश दिया। (ख) स्वर्णकाक ने तण्डुल (चावल) खाए। (ग) प्रासाद (महल) सुवर्ण (सोने) का था। (घ) घर आकर बालिका ने मञ्जूषा (पेटी) खोली। (ङ) लोभी बालिका बहुत भारी (गुरुतम) पेटी ले गई।
Q2.1. (अ) अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत- (क) निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्? (ख) बालिकया पूर्वं कीदृशः काकः न दृष्टः आसीत्? (ग) निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (घ) बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता? (ङ) गर्विता बालिका कीदृशं सोपानम् अयाचत कीदृशं च प्राप्नोत्।
उत्तर:
(क) निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता विनयी आसीत्। (ख) बालिकया पूर्वं स्वर्णकाकः न दृष्टः आसीत्। (ग) निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां सुवर्णमणीन् अपश्यत्। (घ) बालिका सुवर्णकाकं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता। (ङ) गर्विता बालिका सुवर्णमयं सोपानम् अयाचत, लोहमयं च प्राप्नोत्।
व्याख्या:
प्रत्येक प्रश्न का उत्तर पाठ के अनुसार संस्कृत में दिया गया है। (क) निर्धन वृद्धा की बेटी विनयी थी। (ख) बालिका ने पहले कभी स्वर्णकाक (सोने का कौआ) नहीं देखा था। (ग) निर्धन की बेटी ने पेटी में सोने के रत्न देखे। (घ) बालिका ने स्वर्णकाक को देखकर आश्चर्य किया। (ङ) घमंडी बालिका ने सोने की सीढ़ी माँगी, लेकिन उसे लोहे की सीढ़ी मिली।
Q3.2. (क) अधोलिखितानां शब्दानां विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत- (i) पश्चात् (ii) हसितुम् (iii) अधः (iv) श्वेत: (v) सूर्यास्त: (vi) सुप्तः
उत्तर:
(i) पूर्वम् (ii) रोदितुम् (iii) उपरि (iv) कृष्णः (v) सूर्योदयः (vi) जाग्रतः
व्याख्या:
प्रत्येक शब्द का विलोम (विपरीतार्थक) शब्द पाठ से चुना गया है। (i) पश्चात् (बाद में) का विलोम पूर्वम् (पहले) है। (ii) हसितुम् (हँसना) का विलोम रोदितुम् (रोना) है। (iii) अधः (नीचे) का विलोम उपरि (ऊपर) है। (iv) श्वेतः (सफेद) का विलोम कृष्णः (काला) है। (v) सूर्यास्तः (सूर्य का अस्त होना) का विलोम सूर्योदयः (सूर्य का उदय होना) है। (vi) सुप्तः (सोया हुआ) का विलोम जाग्रतः (जागा हुआ) है।
Q4.2. (ख) सन्धिं कुरुत- (i) नि + अवसत् (ii) सूर्य + उदयः (iii) वृक्षस्य + उपरि (iv) हि + अकारयत् (v) च + एकाकिनी (vi) इति + उक्त्वा (vii) प्रति + अवदत् (viii) प्र + उक्तम् (ix) अत्र + एवं (x) तत्र + उपस्थिता (xi) यथा + इच्छम्
उत्तर:
(i) न्यवसत् (ii) सूर्योदयः (iii) वृक्षस्योपरि (iv) ह्यकारयत् (v) चैकाकिनी (vi) इत्युक्त्वा (vii) प्रत्यवदत् (viii) प्रोक्तम् (ix) अत्रैवम् (x) तत्रोपस्थिता (xi) यथैच्छम्
व्याख्या:
प्रत्येक युग्म का उचित सन्धि करके एक शब्द बनाया गया है। (i) नि + अवसत् = न्यवसत् (ii) सूर्य + उदयः = सूर्योदयः (iii) वृक्षस्य + उपरि = वृक्षस्योपरि (iv) हि + अकारयत् = ह्यकारयत् (v) च + एकाकिनी = चैकाकिनी (vi) इति + उक्त्वा = इत्युक्त्वा (vii) प्रति + अवदत् = प्रत्यवदत् (viii) प्र + उक्तम् = प्रोक्तम् (ix) अत्र + एवं = अत्रैवम् (x) तत्र + उपस्थिता = तत्रोपस्थिता (xi) यथा + इच्छम् = यथैच्छम्
Q5.3. स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत- (क) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्। (ख) स्वर्णकाकं निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्। (ग) सूर्योदयात् पूर्वमेव बालिका तत्रोपस्थिता। (घ) बालिका निर्धनमातुः दुहिता आसीत्। (ङ) लुब्धा वृद्धा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती।
उत्तर:
(क) ग्रामे का स्थूलपद: प्रश्न - कुत्र निर्धना स्त्री अवसत्? (ख) स्वर्णकाकं का स्थूलपद: प्रश्न - कं निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्? (ग) सूर्योदयात् पूर्वम् का स्थूलपद: प्रश्न - कदा बालिका तत्रोपस्थिता? (घ) निर्धनमातुः दुहिता का स्थूलपद: प्रश्न - का आसीत्? (ङ) लुब्धा वृद्धा का स्थूलपद: प्रश्न - का स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती?
व्याख्या:
प्रत्येक वाक्य के मुख्य शब्द (स्थूलपद) को लेकर प्रश्न बनाए गए हैं। (क) ग्रामे (गाँव में) - कहाँ निर्धन स्त्री रहती थी? (ख) स्वर्णकाकं (स्वर्णकाक को) - किसे रोकती हुई बालिका प्रार्थना करती थी? (ग) सूर्योदय से पहले - कब बालिका वहाँ पहुँची? (घ) निर्धनमातुः दुहिता (निर्धन माँ की बेटी) - कौन थी? (ङ) लुब्धा वृद्धा (लोभी वृद्धा) - किसने स्वर्णकाक का रहस्य जान लिया?
Q6.4. प्रकृति-प्रत्यय-संयोगं कुरुत (पाठात् चित्वा वा लिखत)- (क) वि + लोकृ + ल्यप् (ख) नि + क्षिप् + ल्यप् (ग) आ + गम् + ल्यप् (घ) दृश् + क्त्वा (ङ) शी + क्त्वा (च) लघु + तमप्
उत्तर:
(क) विलोक्य = वि (उपसर्ग) + लोकृ (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय) (ख) निक्षिप्य = नि + क्षिप् + ल्यप् (ग) आगम्य = आ + गम् + ल्यप् (घ) दृष्ट्वा = दृश् + क्त्वा (ङ) शीत्वा = शी + क्त्वा (च) लघुतम = लघु + तमप्
व्याख्या:
प्रत्येक शब्द को उसके उपसर्ग (प्रकृति), धातु और प्रत्यय में विभाजित किया गया है। (क) विलोक्य: वि + लोकृ + ल्यप् (ख) निक्षिप्य: नि + क्षिप् + ल्यप् (ग) आगम्य: आ + गम् + ल्यप् (घ) दृष्ट्वा: दृश् + क्त्वा (ङ) शीत्वा: शी + क्त्वा (च) लघुतम: लघु + तमप्
Q7.5. प्रकृतिप्रत्यय-विभागं कुरुत- (क) रोदितुम् (ख) दृष्ट्वा (ग) विलोक्य (घ) निक्षिप्य (ङ) आगत्य (च) शयित्वा (छ) लघुतमम्
उत्तर:
(क) रोदितुम् = रुद् (धातु) + इ (इच्छार्थे) + तुमुन् (प्रत्यय) (ख) दृष्ट्वा = दृश् (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय) (ग) विलोक्य = वि (उपसर्ग) + लोक् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय) (घ) निक्षिप्य = नि (उपसर्ग) + क्षिप् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय) (ङ) आगत्य = आ (उपसर्ग) + गम् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय) (च) शयित्वा = शी (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय) (छ) लघुतमम् = लघु (प्रकृति) + तमप् (प्रत्यय)
व्याख्या:
प्रत्येक शब्द को उसके उपसर्ग, धातु और प्रत्यय में विभाजित किया गया है। (क) रोदितुम्: रुद् + इ + तुमुन् (ख) दृष्ट्वा: दृश् + क्त्वा (ग) विलोक्य: वि + लोक् + ल्यप् (घ) निक्षिप्य: नि + क्षिप् + ल्यप् (ङ) आगत्य: आ + गम् + ल्यप् (च) शयित्वा: शी + क्त्वा (छ) लघुतमम्: लघु + तमप्
Q8.6. अधोलिखितानि कथनानि कः/का, कं/कां च कथयति- कथनानि कः/का (क) पूर्वं प्रातराशः क्रियताम्। (ख) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। (ग) तण्डुलान् मा भक्षय। (घ) अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। (ङ) भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।
उत्तर:
(क) माता कथयति। (ख) माता कथयति। (ग) बालिका स्वर्णकाकं कथयति। (घ) बालिका स्वर्णकाकं कथयति। (ङ) वृद्धा स्वर्णकाकं कथयति।
व्याख्या:
प्रत्येक कथन के अनुसार किसने (कः/का) और किससे (कं/कां) कहा, यह पाठ के आधार पर लिखा गया है। (क) 'पूर्वं प्रातराशः क्रियताम्।' - माता ने कहा। (ख) 'सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।' - माता ने कहा। (ग) 'तण्डुलान् मा भक्षय।' - बालिका ने स्वर्णकाक से कहा। (घ) 'अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि।' - बालिका ने स्वर्णकाक से कहा। (ङ) 'भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।' - वृद्धा ने स्वर्णकाक से कहा।
Shemushi Prathmo Bhag के सभी 16 अध्याय
Sanskrit · Class 9
1 और अध्याय — सभी देखें →