Chapter 2

उत्तर:

1. एकपदेन उत्तरत- (क) एकशरीरसंक्षिप्ता का रक्षितव्या? — पृथिवी रक्षितव्या। (ख) शरीरे क: प्रहरति? — अरि: शरीरे प्रहरति। (ग) स्वजन: कुत्र प्रहरति? — हृदये स्वजन: प्रहरति। (घ) कैकेय्या: भर्ता केन सम: आसीतू? — कैकेय्या: भर्ता दशरथेन सम: आसीतू। (ङ) क: मातु: परिवादं श्रोतुं न इच्छति? — राम: मातु: परिवादं श्रोतुं न इच्छति। (च) केन लोकं युवतिरहितं कर्तुं निश्चय: कृत:? — भरतेन लोकं युवतिरहितं कर्तुं निश्चय: कृत:। (छ) प्रतिमानाटकस्य रचयिता क:? — भास: प्रतिमानाटकस्य रचयिता।

उत्तर:

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत- (क) रामस्य अभिषेक: निवृत्त: तेन स्वधर्मे वनवासं गृहीत्वा। (ख) दशरथस्य मोहं श्रुत्वा लक्ष्मणेन रोषेण उक्तम् - "मम भ्राता राम: वनं गच्छतु।" (ग) लक्ष्मणेन कर्तुं निश्चय: कृत: रामस्य सहायतार्थं वनं गन्तुम्। (घ) रामेण उक्तानि त्रीणि पातकानि - भ्रातृघातः, मातृघातः, स्वजनघातः। (ङ) राम: लक्ष्मणस्य रोषं शान्त्यर्थं धैर्येण प्रतिपादयति।

उत्तर:

3. रेखाङ्क्रितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत- (क) मया एकाकिना गन्तव्यम्। — मया कं एकाकिना गन्तव्यम्? (ख) दोषेषु बाह्यम् अनुजं भरतं हनानि। — दोषेषु बाह्यम् कं हनानि? (ग) राज्ञा हस्तेन एव विसर्जित:। — राज्ञा कस्य हस्तेन विसर्जित:? (घ) पार्थिवस्य वनगमननिवृत्ति: भविष्यति। — पार्थिवस्य किं भविष्यति? (ङ) शरीरे अरि: प्रहरति। — शरीरे क: प्रहरति?

उत्तर:

4. अधोलिखितेषु संवादेषु क: कं प्रति कथयति इति लिखत- (क) एकशरीरसंक्षिप्ता पृथिवी रक्षितव्या। — क: कथयति? पृथिवी। कं प्रति? सर्वे प्रजा। (ख) अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिषु स्वमार्जवमुपनिश्चेष्तुम् — क: कथयति? रामः। कं प्रति? कैकेय्या। (ग) नवनृपतिविमर्शे नास्ति शद्भा प्रजानाम् — क: कथयति? रामः। कं प्रति? लक्ष्मणः। (घ) रोदितव्ये काले सौमित्रिणा धनुर्गृहीतम् — क: कथयति? लक्ष्मणः। कं प्रति? रामः। (ङ) न शक्नोमि रोषं धारयितुम् — क: कथयति? रामः। कं प्रति? लक्ष्मणः। (च) एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणामः क्रियते — क: कथयति? भरत। कं प्रति? रामः। (छ) यत्कृते महति क्लेशो राज्ये मे न मनोरथः — क: कथयति? दशरथः। कं प्रति? स्वयं।

उत्तर:

5. पाठमाश्रित्य ‘रामस्य’ ‘लक्ष्मणस्य’ च चारित्रिक-वैशिष्ट्यं हिन्दी/अंग्रेजी/संस्कृतभाषया लिखत। उत्तर: रामस्य चारित्रिक-वैशिष्ट्यं — हिन्दी में: राम धर्मपरायण, सत्यनिष्ठ, पराक्रमी और आदर्श पुत्र हैं। वे अपने कर्तव्य के प्रति समर्पित हैं। अंग्रेजी में: Rama is dutiful, truthful, brave and an ideal son devoted to his responsibilities. संस्कृत में: रामः धर्मपरायणः, सत्यवादी, पराक्रमी च आदर्शपुत्रः अस्ति। लक्ष्मणस्य चारित्रिक-वैशिष्ट्यं — हिन्दी में: लक्ष्मण समर्पित, वीर, और अपने भाई के प्रति अत्यंत प्रेमपूर्ण हैं। वे त्यागी और साहसी हैं। अंग्रेजी में: Lakshmana is devoted, courageous and deeply loving towards his brother. He is self-sacrificing and brave. संस्कृत में: लक्ष्मणः समर्पितः, वीरः, भ्रातृप्रेमपूर्णः च त्यागी च साहसी च अस्ति।

उत्तर:

6. पाठात् चित्वा अव्ययपदानि लिखत, उदाहरणानि-ननु, तत्र ...। उत्तर: अव्ययपदानि (उदाहरण): ननु, तत्र, अपि, च, एव, हि, न, नूनम्, यथा, तथा, इतः, इतः, अधुना, पुनः, एवं, तथा, अपि, च। अव्ययपदानि वे शब्द होते हैं जो न तो लिंग, वचन, कारक आदि बदलते हैं और न ही किसी प्रकार के संधि-भेद से प्रभावित होते हैं।

उत्तर:

7. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययौ पृथक् कृत्वा लिखत- उत्तर: परित्रातव्यः — परि + त्रातव्यः वक्तव्यम् — वच् + त्व्यम् रक्षितव्याः — रक्ष् + त्व्याः भवितव्यम् — भव् + त्व्यम् पुत्रवती — पुत्र + वती श्रोतुम् — शृ + तुम् विसर्जितः — विसृज् + इतः गतः — गम् + तः क्षोभितः — क्षोभ् + इतः धारयितुम् — धार् + यितुम्

उत्तर:

8. अधोलिखितानां पदानां संस्कृत-वाक्येषु प्रयोगः करणीयः- उत्तर: (1) शरीरे अरि: प्रहरति। (2) भर्ता स्वधर्मे निपुणः अस्ति। (3) अभिषेकः राज्ञः महत्त्वपूर्णः संस्कारः। (4) पार्थिवस्य वनगमनं आवश्यकम्। (5) प्रजानाम् कल्याणं राजा चिन्तयति। (6) रामः हस्तेन पत्रं लिखति। (7) धैर्यसागरः वीरः योद्धा। (8) अहं तव दर्शनं पश्यामि। (9) करेणुः शस्त्रं धारयति। (10) मया गन्तव्यम् निश्चितम्।