Sanskritकक्षा 9शब्‍दरूप सामान्‍य परिचयहिंदी

शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय | Class 9 Sanskrit Notes

द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 5 मिनट का पठन

शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय – this guide gives you a concise, exam-ready overview of शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.

अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द 'बालक' के विभक्ति रूप

अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द 'बालक' संस्कृत व्याकरण में एक महत्वपूर्ण उदाहरण है। 'बालक' का अर्थ है लड़का या बालक। इसके विभक्ति रूप संस्कृत में कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, षष्ठी और सप्तमी विभक्तियों में तीन वचनों (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) में भिन्न-भिन्न होते हैं।

प्रथमा विभक्ति में बालक: (एकवचन), बालकौ (द्विवचन), बालका: (बहुवचन) होते हैं। द्वितीया विभक्ति में बालकम्, बालकौ, बालकान्। तृतीया विभक्ति में बालकेन, बालकाभ्याम्, बालकै:। इसी प्रकार चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी और सम्बोधन के रूप भी भिन्न होते हैं।

यह रूप अन्य अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दों जैसे वृक्ष, अध्यापक, छात्र, नर, देव आदि के लिए भी समान होते हैं। इस प्रकार विभक्ति रूपों का अध्ययन संस्कृत भाषा के सही प्रयोग के लिए अत्यंत आवश्यक है।

📊 Diagram: Table on page 3 (9×4)

🔗 Connection: अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दों के बाद आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द 'बालिका' के विभक्ति रूपों का अध्ययन किया जाएगा।

Table on page 3 (9×4)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालक:बालकौबालका:
द्वितीयाबालकम्बालकौबालकान्
तृतीयाबालकेनबालकाभ्याम्बालकै:
चतुर्थीबालकायबालकाभ्याम्बालकेभ्य:
पञ्चमीबालकात्बालकाभ्याम्बालकेभ्य:
षष्ठीबालकस्यबालकयो:बालकानाम्
सप्तमीबालकेबालकयो:बालकेषु
सम्बोधनहे बालक!हे बालकौ !हे बालका:!

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत— i) ... जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा, षष्ठी, एकवचन) ii) ... इदं कार्यं कृतम्। (बालिका, तृतीया, बहुवचन) iii) ... प्रातः भानु: उदेति। (गगन, सप्तमी, एकवचन) iv) ... दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु, षष्ठी, एकवचन) v) ... नौकया तरति। (नदी, द्वितीया, एकवचन) vi) ... वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस्, षष्ठी, बहुवचन) vii) स: ... उपगम्य किं करोति? (भवत्, पुँल्लिङ, द्वितीया, एकवचन) viii) ... बालकेन पुष्पं त्रोटितम्। (गच्छत्, तृतीया, एकवचन) ix) ... बालकेभ्य: आचार्य: पुस्तकानि आनयत्। (एतत् पुँल्लिङ, चतुर्थी, बहुवचन) x) ... बालिका: उद्धाने क्रीडन्ति। (तत्, स्त्री, प्रथमा, बहुवचन)

प्र. 1 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नानुसार हैं:

(i) गङ्गाया: जलं पवित्रं वर्तते।

  • 'गङ्गा' शब्द स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन में 'गङ्गाया:' होगा।

(ii) बालिकाभ्य: इदं कार्यं कृतम्।

  • 'बालिका' शब्द स्त्रीलिंग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन में 'बालिकाभ्य:' होगा।

(iii) गगने प्रात: भानु: उदेति।

  • 'गगन' शब्द नपुंसकलिंग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन में 'गगने' होगा।

(iv) धेनो: दुग्धं मधुरं भवति।

  • 'धेनु' शब्द स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन में 'धेनो:' होगा।

(v) नदीं नौकया तरति।

  • 'नदी' शब्द स्त्रीलिंग
प्र. 2. कोष्ठके प्रदत्तपदेभ्य: समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूर्यत— i) ... उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम्/यूयम्/ते) ii) ... प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानुना/भानो:/भानुम्) iii) ... शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे/ चन्द्रमसा/चन्द्रमस:) iv) ... बहव: गुणा: सन्ति। (मधु/मधुने/मधुनि) v) ... तपस: फलं लभन्ते। (मुनि:/मुनी/मुनय:) vi) उत्तमबालका: ... सेवन्ते। (मातरम्/मात्रे/मातरि) vii) ... कार्ये क: क्षम: ? (अस्मात्/ अस्य/अस्मिन्) viii) विद्या ... शोभते, नहि धनम्। (राङ्ग:/राजसु/राङ्गाम्) ix) ... बालकान् अत्र आह्या। (सर्वेषाम्/सर्वै:/सर्वान्) x) ... सन्मार्ग प्रदर्शयन्ति। (साधु:/साधू/साधव:)

प्र. 2 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नानुसार हैं:

(i) वयम् उत्तमकार्याणि कुर्मः।

  • 'वयम्' सर्वनाम प्रथमा बहुवचन है, अतः उपयुक्त है।

(ii) भानुना प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:।

  • 'भानुना' तृतीया विभक्ति एकवचन है, जो कर्ता के रूप में उपयुक्त है।

(iii) चन्द्रमसे शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते।

  • 'चन्द्रमसे' सप्तमी विभक्ति एकवचन है, जो समय सूचक है।

(iv) मधुनि बहव: गुणा: सन्ति।

  • 'मधुनि' स्थान सूचक सप्तमी विभक्ति एकवचन है।

(v) मुनय: तपस: फलं लभन्ते।

  • 'मुनय:' बहुवचन प्रथमा विभक्ति है।

(vi) उ

प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत— i) ... जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा, षष्ठी, एकवचन) ii) ... इदं कार्यं कृतम्। (बालिका, तृतीया, बहुवचन) iii) ... प्रातः भानु: उदेति। (गगन, सप्तमी, एकवचन) iv) ... दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु, षष्ठी, एकवचन) v) ... नौकया तरति। (नदी, द्वितीया, एकवचन) vi) ... वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस्, षष्ठी, बहुवचन) vii) स: ... उपगम्य किं करोति? (भवत्, पुँल्लिङ, द्वितीया, एकवचन) viii) ... बालकेन पुष्पं त्रोटितम्। (गच्छत्, तृतीया, एकवचन) ix) ... बालकेभ्य: आचार्य: पुस्तकानि आनयत्। (एतत् पुँल्लिङ, चतुर्थी, बहुवचन) x) ... बालिका: उद्धाने क्रीडन्ति। (तत्, स्त्री, प्रथमा, बहुवचन)

प्र. 1 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नलिखित हैं:

(i) गङ्गाया: जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा - स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन)

(ii) बालिकाभ्य: इदं कार्यं कृतम्। (बालिका - स्त्रीलिंग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन)

(iii) गगने प्रात: भानु: उदेति। (गगन - पुल्लिंग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन)

(iv) धेनो: दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु - स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन)

(v) नद्याः नौकया तरति। (नदी - स्त्रीलिंग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन)

(vi) विद्रस: वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस् - पुल्लिंग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)

प्र. 2. कोष्ठके प्रदत्तपदेभ्य: समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूर्यत— i) ... उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम्/यूयम्/ते) ii) ... प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानुना/भानो:/भानुम्) iii) ... शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे/ चन्द्रमसा/चन्द्रमस:) iv) ... बहव: गुणा: सन्ति। (मधु/मधुने/मधुनि) v) ... तपस: फलं लभन्ते। (मुनि:/मुनी/मुनय:) vi) उत्तमबालका: ... सेवन्ते। (मातरम्/मात्रे/मातरि) vii) ... कार्ये क: क्षम: ? (अस्मात्/ अस्य/अस्मिन्) viii) विद्या ... शोभते, नहि धनम्। (राङ्ग:/राजसु/राङ्गाम्) ix) ... बालकान् अत्र आह्या। (सर्वेषाम्/सर्वै:/सर्वान्) x) ... सन्मार्ग प्रदर्शयन्ति। (साधु:/साधू/साधव:)

प्र. 2 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नलिखित हैं:

i) वयम् उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम् - प्रथम पुरुष बहुवचन)

ii) भानु: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानु: - पुल्लिंग, एकवचन, कर्ता)

iii) शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे - सप्तमी विभक्ति, एकवचन)

iv) मधुनि बहव: गुणा: सन्ति। (मधुनि - स्थानवाचक विभक्ति)

v) तपस: फलं लभन्ते। (मुनय: - बहुवचन, कर्ता)

vi) उत्तमबालका: मातरम् सेवन्ते। (मातरम् - द्वितीया विभक्ति)

vii) अस्मिन् कार्ये क: क्षम: ? (अस्मिन् - सप्तमी विभक्ति)

viii) विद्या राङ्ग: शोभ

इस अध्याय में महारत हासिल करें

पूरा शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।

ConceptScroll में खोलें →

ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें

रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।

मुफ़्त सीखना शुरू करें
#cbse notes#class 9#ncert#sanskrit

और पढ़ें