Sanskritकक्षा 9शब्‍दरूप सामान्‍य परिचयहिंदी

शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय | Class 9 Sanskrit Notes

द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 5 मिनट का पठन

शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय – this guide gives you a concise, exam-ready overview of शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.

शब्दरूप सामान्य परिचय

संस्कृत व्याकरण में शब्दों के विभिन्न रूपों को समझना अत्यंत आवश्यक है क्योंकि शब्द वाक्य की सबसे छोटी इकाई होते हैं। वाक्य के क्रियापदों को छोड़कर अन्य पदों को नाम कहा जाता है, जो किसी व्यक्ति, वस्तु, स्थान, भाव आदि का बोध कराते हैं। संस्कृत में इन शब्दों को पद कहा जाता है। पद बनाने के लिए संज्ञा, सर्वनाम आदि शब्दों में विभक्तियाँ लगाई जाती हैं, जो शब्दों के भिन्न-भिन्न रूप बनाती हैं। ये रूप शब्दरूप कहलाते हैं।

संस्कृत में सात विभक्तियाँ होती हैं: प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी। प्रत्येक विभक्ति के तीन वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) होते हैं। पाणिनि ने इन विभक्तियों के लिए विशेष प्रत्यय कल्पित किए हैं जिन्हें 'सुपु' कहा जाता है। ये प्रत्यय शब्दों के साथ जुड़कर अनेक रूप बनाते हैं।

इस अध्याय में हम शब्दरूपों के सामान्य परिचय के साथ-साथ स्वरान्त और व्यञ्जनान्त शब्दों के वर्गीकरण, तथा अकारान्त, आकारान्त, नकारान्त शब्दों के विभक्ति रूपों का अध्ययन करेंगे। इससे संस्कृत भाषा की व्याकरणिक संरचना को समझने में सहायता मिलेगी।

📊 Diagram: Table on page 1 (8×4)

🔗 Connection: यह परिचय स्वरान्त और व्यञ्जनान्त शब्दों के वर्गीकरण की ओर ले जाता है, जहाँ शब्दों के अंत में आने वाले अक्षर के आधार पर शब्दों का वर्गीकरण समझाया गया है।

Table on page 1 (8×4)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासु (सु = :)जस् (अस्)
द्वितीयाअम्औट् (औ)शस् (अस्)
तृतीयाटा (आ)भ्याम्भिस् (भिः)
चतुर्थीडे (ए)भ्याम्भ्यस् (भ्यः)
पञ्चमीडिस (अस्)भ्याम्भ्यस् (भ्यः)
षष्ठीडस् (अस्)ओस् (ओः)आम्
सप्तमीडि (इ)ओस् (ओः)सुप् (सु)

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत— i) ... जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा, षष्ठी, एकवचन) ii) ... इदं कार्यं कृतम्। (बालिका, तृतीया, बहुवचन) iii) ... प्रातः भानु: उदेति। (गगन, सप्तमी, एकवचन) iv) ... दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु, षष्ठी, एकवचन) v) ... नौकया तरति। (नदी, द्वितीया, एकवचन) vi) ... वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस्, षष्ठी, बहुवचन) vii) स: ... उपगम्य किं करोति? (भवत्, पुँल्लिङ, द्वितीया, एकवचन) viii) ... बालकेन पुष्पं त्रोटितम्। (गच्छत्, तृतीया, एकवचन) ix) ... बालकेभ्य: आचार्य: पुस्तकानि आनयत्। (एतत् पुँल्लिङ, चतुर्थी, बहुवचन) x) ... बालिका: उद्धाने क्रीडन्ति। (तत्, स्त्री, प्रथमा, बहुवचन)

प्र. 1 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नानुसार हैं:

(i) गङ्गाया: जलं पवित्रं वर्तते।

  • 'गङ्गा' शब्द स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन में 'गङ्गाया:' होगा।

(ii) बालिकाभ्य: इदं कार्यं कृतम्।

  • 'बालिका' शब्द स्त्रीलिंग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन में 'बालिकाभ्य:' होगा।

(iii) गगने प्रात: भानु: उदेति।

  • 'गगन' शब्द नपुंसकलिंग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन में 'गगने' होगा।

(iv) धेनो: दुग्धं मधुरं भवति।

  • 'धेनु' शब्द स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन में 'धेनो:' होगा।

(v) नदीं नौकया तरति।

  • 'नदी' शब्द स्त्रीलिंग
प्र. 2. कोष्ठके प्रदत्तपदेभ्य: समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूर्यत— i) ... उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम्/यूयम्/ते) ii) ... प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानुना/भानो:/भानुम्) iii) ... शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे/ चन्द्रमसा/चन्द्रमस:) iv) ... बहव: गुणा: सन्ति। (मधु/मधुने/मधुनि) v) ... तपस: फलं लभन्ते। (मुनि:/मुनी/मुनय:) vi) उत्तमबालका: ... सेवन्ते। (मातरम्/मात्रे/मातरि) vii) ... कार्ये क: क्षम: ? (अस्मात्/ अस्य/अस्मिन्) viii) विद्या ... शोभते, नहि धनम्। (राङ्ग:/राजसु/राङ्गाम्) ix) ... बालकान् अत्र आह्या। (सर्वेषाम्/सर्वै:/सर्वान्) x) ... सन्मार्ग प्रदर्शयन्ति। (साधु:/साधू/साधव:)

प्र. 2 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नानुसार हैं:

(i) वयम् उत्तमकार्याणि कुर्मः।

  • 'वयम्' सर्वनाम प्रथमा बहुवचन है, अतः उपयुक्त है।

(ii) भानुना प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:।

  • 'भानुना' तृतीया विभक्ति एकवचन है, जो कर्ता के रूप में उपयुक्त है।

(iii) चन्द्रमसे शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते।

  • 'चन्द्रमसे' सप्तमी विभक्ति एकवचन है, जो समय सूचक है।

(iv) मधुनि बहव: गुणा: सन्ति।

  • 'मधुनि' स्थान सूचक सप्तमी विभक्ति एकवचन है।

(v) मुनय: तपस: फलं लभन्ते।

  • 'मुनय:' बहुवचन प्रथमा विभक्ति है।

(vi) उ

प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत— i) ... जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा, षष्ठी, एकवचन) ii) ... इदं कार्यं कृतम्। (बालिका, तृतीया, बहुवचन) iii) ... प्रातः भानु: उदेति। (गगन, सप्तमी, एकवचन) iv) ... दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु, षष्ठी, एकवचन) v) ... नौकया तरति। (नदी, द्वितीया, एकवचन) vi) ... वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस्, षष्ठी, बहुवचन) vii) स: ... उपगम्य किं करोति? (भवत्, पुँल्लिङ, द्वितीया, एकवचन) viii) ... बालकेन पुष्पं त्रोटितम्। (गच्छत्, तृतीया, एकवचन) ix) ... बालकेभ्य: आचार्य: पुस्तकानि आनयत्। (एतत् पुँल्लिङ, चतुर्थी, बहुवचन) x) ... बालिका: उद्धाने क्रीडन्ति। (तत्, स्त्री, प्रथमा, बहुवचन)

प्र. 1 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नलिखित हैं:

(i) गङ्गाया: जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा - स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन)

(ii) बालिकाभ्य: इदं कार्यं कृतम्। (बालिका - स्त्रीलिंग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन)

(iii) गगने प्रात: भानु: उदेति। (गगन - पुल्लिंग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन)

(iv) धेनो: दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु - स्त्रीलिंग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन)

(v) नद्याः नौकया तरति। (नदी - स्त्रीलिंग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन)

(vi) विद्रस: वचांसि सम्माननीयानि। (विद्रस् - पुल्लिंग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)

प्र. 2. कोष्ठके प्रदत्तपदेभ्य: समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूर्यत— i) ... उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम्/यूयम्/ते) ii) ... प्रकाश: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानुना/भानो:/भानुम्) iii) ... शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे/ चन्द्रमसा/चन्द्रमस:) iv) ... बहव: गुणा: सन्ति। (मधु/मधुने/मधुनि) v) ... तपस: फलं लभन्ते। (मुनि:/मुनी/मुनय:) vi) उत्तमबालका: ... सेवन्ते। (मातरम्/मात्रे/मातरि) vii) ... कार्ये क: क्षम: ? (अस्मात्/ अस्य/अस्मिन्) viii) विद्या ... शोभते, नहि धनम्। (राङ्ग:/राजसु/राङ्गाम्) ix) ... बालकान् अत्र आह्या। (सर्वेषाम्/सर्वै:/सर्वान्) x) ... सन्मार्ग प्रदर्शयन्ति। (साधु:/साधू/साधव:)

प्र. 2 के सभी उपप्रश्नों के उत्तर निम्नलिखित हैं:

i) वयम् उत्तमकार्याणि कुर्म:। (व्यम् - प्रथम पुरुष बहुवचन)

ii) भानु: ग्रीष्मकाले प्रचण्ड:। (भानु: - पुल्लिंग, एकवचन, कर्ता)

iii) शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्य: रोचते। (चन्द्रमसे - सप्तमी विभक्ति, एकवचन)

iv) मधुनि बहव: गुणा: सन्ति। (मधुनि - स्थानवाचक विभक्ति)

v) तपस: फलं लभन्ते। (मुनय: - बहुवचन, कर्ता)

vi) उत्तमबालका: मातरम् सेवन्ते। (मातरम् - द्वितीया विभक्ति)

vii) अस्मिन् कार्ये क: क्षम: ? (अस्मिन् - सप्तमी विभक्ति)

viii) विद्या राङ्ग: शोभ

इस अध्याय में महारत हासिल करें

पूरा शब्‍दरूप सामान्‍य परिचय अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।

ConceptScroll में खोलें →

ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें

रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।

मुफ़्त सीखना शुरू करें
#cbse notes#class 9#ncert#sanskrit

और पढ़ें