Sanskritकक्षा 9जटायो: शौर्यम्हिंदी

जटायो: शौर्यम् | Class 9 Sanskrit Notes

द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

जटायो: शौर्यम् | Class 9 Sanskrit Notes

जटायो: शौर्यम् – this guide gives you a concise, exam-ready overview of जटायो: शौर्यम् from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.

अभ्यासाद्व जायते सिद्धि

इस खंड में विद्यार्थियों के लिए विभिन्न अभ्यास दिए गए हैं जो पाठ के समझ को गहरा करने के लिए हैं। इनमें रिक्त स्थान भरना, प्रश्नों के उत्तर देना, सत्य-असत्य का निर्धारण करना, क्रियापदों के साथ समुचित पद जोड़ना, अवशिष्ट-धातुरूपों का अभ्यास, लकारों और पुरुषानुसार क्रिया रूपों का अभ्यास, कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य वाक्यों का अध्ययन आदि शामिल हैं। ये अभ्यास संस्कृत भाषा के व्याकरण और शब्दार्थ की समझ को बढ़ाने के लिए महत्वपूर्ण हैं। विद्यार्थियों को इन अभ्यासों के माध्यम से भाषा के नियमों का अभ्यास करना चाहिए जिससे वे संस्कृत में दक्ष बन सकें।

📊 Diagram: Table on page 7 (2×5); Table on page 8 (1×4); Table on page 9 (1×5); Table on page 12 (7×3); Table on page 14 (10×2); Table on page 15 (3×3); Table on page 16 (3×3); Table on page 16 (6×3); Table on page 17 (4×4); Table on page 17 (9×4)

🧪 Activity: विद्यार्थियों को दिए गए अभ्यासों को पूरा करना और कक्षा में उनके उत्तरों पर चर्चा करना।

🔗 Connection: यह खंड संस्कृत भाषा के व्याकरण के नियमों और प्रयोगों की ओर विस्तार से ले जाता है।

Table on page 7 (2×5)

शब्द:अर्थ:हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थ लिखत

| अन्वेष्टव्यम्

Table on page 8 (1×4)

------------

| ब्रह्म

Table on page 9 (1×5)

---------------

| हातव्या:

Table on page 12 (7×3)

वन्दताम्वन्देताम्वन्दन्ताम्
वन्दस्ववन्देधाम्वन्दध्वम्
वन्दैवन्दावहैवन्दामहै
कुरुताम्कुर्वाताम्कुर्वताम्
कुरुष्वकुर्वाधाम्कुरुध्वम्
करवैकरवावहैकरवामहै

Table on page 14 (10×2)

कर्तृवाच्यम्कर्मवाच्यम्
• राम: पाठं पठति।रामेण पाठ: पठ्यते।
• छात्रा: विद्यालयं गच्छन्ति।छात्रै: विद्यालय: गम्यते।
• बालिका: गीतं गायन्ति।बालिकाभि: गीतं गीयते।
• छात्र: श्लोकान् लिखति।छात्रैण श्लोका: लिख्यन्ते।
• माता पुत्रौ पश्यति।मात्रा पुत्रौ दृश्येते।
• मन: सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयति।मनसा सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयन्ते।
• ब्रह्मज्ञानाय त्वं स्वयमेव अन्वेषणं कुरु।ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्।
• त्वं यत्नम् अभ्यासं च कुरु।त्वया यत्न:, अभ्यासश्च क्रियेताम्।
• शिष्य: गुरुं सेवते।शिष्येण गुरु: सेव्यते।

Table on page 15 (3×3)

विधिलिङ्लकारः/ लोट्लकारः/ लूट्लकारश्चतव्यत्-प्रत्ययःअनीयर्-प्रत्ययः
अन्नं न परिहरेत्/परिहरतु/ परिहरिष्यतिअन्नं न परिहर्तव्यम्अन्नं न परिहरणीयम्

| मानव: क्रोधं

Table on page 15 (3×3)

पुंलिङ्गम्स्त्रीलिङ्गम्नपुंसकलिङ्गम्
मया परोपकार: कर्तव्य: (कृ+तव्यत्)मया प्राणिषु दया कर्तव्यमया योगासनं कर्तव्यम्
शिष्येण वेद: पठितव्य: (पठ्+तव्यत्)शिष्येण गीता पठितव्यशिष्येण संस्कृतं पठितव्यम्

Table on page 16 (3×3)

सर्वथा धर्म: रक्षणीय: (रक्ष्+अनीयर्)मातृभूमि: रक्षणीयाआरोग्यं रक्षणीयम्
त्वया क्रोध: त्यक्तव्य: (त्यज्+तव्यत्)ईष्यार्थ त्यक्तव्यादूषितान्नं त्यक्तव्यम्
अस्माभिः प्रतिदिनं योग: करणीय: (कृ+अनीयर्)प्रतिदिनं मया क्रीडा करणीयाअस्माभिः समयेन भोजनं करणीयम्

Table on page 16 (6×3)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
शिष्येण वेद: पठितव्य:शिष्येण वेदौ पठितव्यौशिष्येण वेदा: पठितव्या:
अस्माभिः वेद: पठनीय:अस्माभिः वेदौ पठनीयौअस्माभिः वेदा: पठनीया:
त्वया गीतं पठितव्यम्त्वया गीते पठितव्येत्वया गीतानि पठितव्यानि
मया उद्धाने लता दृश्यतेमया उद्धाने लते दृश्येतेमया उद्धाने लता: दृश्यन्ते
मया क्रोध: त्यक्तव्य:भवता लोभमोहौ त्यक्तव्यौत्वया दोषा: त्यक्तव्या:

Table on page 17 (4×4)

पुरुष:एकवचनम्द्विवचनम्बहुचनम्
प्रथमपुरुष:वन्दतेवन्देतेवन्दन्ते
मध्यमपुरुष:वन्दसेवन्देथेवन्दध्वे
उत्तमपुरुष:वन्देवन्दावहेवन्दामहे

Table on page 17 (9×4)

पुरुष:एकवचनम्द्विवचनम्बहुचनम्
प्रथमपुरुष:कुरुतेकुर्वातेकुर्वते
मध्यमपुरुष:कुरुषेकुर्वाथेकुर्वध्वे
उत्तमपुरुष:कुर्वेकुर्वैहेकुर्महे
पुरुष:एकवचनम्द्विवचनम्बहुचनम्
प्रथमपुरुष:भक्त: देवं वन्दतेभक्तौ देवं वन्देतेभक्ता: देवं वन्दन्ते
मध्यमपुरुष:त्वं देवं वन्दसेयुवां देवं वन्देथेयूयं देवं वन्दध्वे
उत्तमपुरुष:अहं देवं वन्देआवां देवं वन्दावहेवयं देवं वन्दामहे

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

जटायुः रावण को किस कारण से रोकना चाहता था?

सीता की रक्षा हेतु

‘खगाधिपः’ का अर्थ क्या है?

पक्षियों का राजा

‘वृद्धः’ शब्द किसके लिए प्रयुक्त हुआ है?

जटायु

‘कवची’ का पर्यायवाची शब्द क्या है?

कवचधारी

इस अध्याय में महारत हासिल करें

पूरा जटायो: शौर्यम् अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।

ConceptScroll में खोलें →

ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें

रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।

मुफ़्त सीखना शुरू करें
#cbse notes#class 9#ncert#sanskrit

और पढ़ें