भ्रान्तो बाल: | Class 9 Sanskrit Notes
द्वारा ConceptScroll Team · प्रकाशित 17 जुलाई 2026 · 4 मिनट का पठन

भ्रान्तो बाल: – this guide gives you a concise, exam-ready overview of भ्रान्तो बाल: from Class 9 Sanskrit, written by ConceptScroll editors and reviewed against the latest NCERT textbook.
अध्याय सारांश
इस अध्याय में हमने कृत्रिम बुद्धि के महत्व, प्रकार, लाभ, हानि, नैतिक उपयोग और भविष्य की संभावनाओं को विस्तार से समझा। आधुनिक युग में AI का प्रभाव व्यापक है और यह मानव जीवन के कई क्षेत्रों को प्रभावित करता है।
कृतकबुद्धि यंत्र मानव बुद्धि के समान कार्य करते हैं और शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, सुरक्षा, मनोरंजन आदि क्षेत्रों में उपयोगी हैं। हालांकि इसके दुष्प्रभावों से बचाव के लिए नैतिकता और सावधानी आवश्यक है। भविष्य में AI और अधिक विकसित होकर मानव जीवन को सरल और समृद्ध बनाएगा। इस प्रकार, AI मानव बुद्धि का सहकारी है, न कि प्रतिस्पर्धी।
अध्याय के अंत में व्याकरण, शब्दार्थ और अभ्यास प्रश्नों के माध्यम से छात्रों की समझ को और सुदृढ़ किया गया है।
📊 Diagram: अध्याय में प्रयुक्त विभिन्न तालिकाएँ और चित्र, जो AI के प्रकार, उपयोग और शब्दार्थ को दर्शाते हैं।
🧪 Activity: अध्याय के समस्त अभ्यास प्रश्नों का समाधान।
🔗 Connection: अगले अध्याय या विषय में तकनीकी और सामाजिक विषयों की गहन समझ के लिए आधार।
Table on page 7 (2×5)
| शब्द: | अर्थ: | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थे लिखत |
|---|
| अध्येतुम्
Table on page 8 (1×5)
| --- | --- | --- | --- | --- |
|---|
| कृतकबुद्धि:
Table on page 9 (13×2)
| सिरि | Siri |
|---|---|
| जेमिनि | Gemini |
| मेटा-कृतकबुद्धि: | Meta AI |
| परप्लेक्सिटि-कृतकबुद्धि: | Perplexity AI |
| पटु-कार्यानम् | Smart Car |
| गूगल-सहायकम् | Google Assistant |
| सड्कुचितकृतकबुद्धि: | Narrow AI |
| सामान्यकृतकबुद्धि: | General AI |
| अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धि: | Super AI |
| यन्त्राधिगम: | Machine Learning |
| गहनाधिगम: | Deep Learning |
| स्वयम् | SWAYAM |
| सर्वेषां कृते कृतकबुद्धि: | AI for All |
Table on page 10 (3×2)
| पी.एम. ई-विद्या | PM e-Vidya |
|---|---|
| मुखपरिचयप्रणाली | Facial Recognition System |
| दीक्षा | DIKSHA |
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
१. पञ्चमी विभक्ति: (अपादानकारकम्) उपयोग: — ‘कस्मात्’? इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते। वियोगं, कारणम् अपसरणं च सूचयति। प्रयोगविधानम् (क) कारणबोधक: — मूषक: बिडालात् बिभेति। (ख) वियोगबोधक: — छात्र: विद्यालयात् आगत:। (ग) अपसरणबोधक: — दुर्जन: मूर्खतया धर्मात् भ्रष्ट:।
पञ्चमी विभक्ति का प्रयोग कारण, वियोग और अपसरण सूचित करने के लिए होता है।
(क) मूषक: बिडालात् बिभेति। — यहाँ 'बिडालात्' पञ्चमी विभक्ति में कारण बताने के लिए है। (ख) छात्र: विद्यालयात् आगत:। — यहाँ 'विद्यालयात्' वियोग सूचित करता है अर्थात् छात्र विद्यालय से आया है। (ग) दुर्जन: मूर्खतया धर्मात् भ्रष्ट:। — यहाँ 'धर्मात्' अपसरण सूचित करता है अर्थात् धर्म से भ्रष्ट हुआ।
२. षष्ठी विभक्ति: (सम्बन्ध:) उपयोग: — ‘कस्य’? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। सम्बन्धं, स्वामित्वम्, अंशं विषयं च दर्शयति। प्रयोगविधानम् (क) सम्बन्धबोधक: — मम मित्रम्। (ख) स्वामित्वबोधक: — बालकस्य पुस्तकम्। (ग) अंशबोधक: — शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्त:। (घ) विषयबोधक: — फलस्य स्वाद: रुचिकर:।
षष्ठी विभक्ति का प्रयोग सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश और विषय दर्शाने के लिए किया जाता है।
(क) मम मित्रम्। — यहाँ 'मम' सम्बन्ध दर्शाता है अर्थात् मेरा मित्र। (ख) बालकस्य पुस्तकम्। — यहाँ 'बालकस्य' स्वामित्व दर्शाता है अर्थात् बालक की पुस्तक। (ग) शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्त:। — यहाँ 'शरीरस्य' अंश दर्शाता है अर्थात् शरीर का ऊपरी भाग। (घ) फलस्य स्वाद: रुचिकर:। — यहाँ 'फलस्य' विषय दर्शाता है अर्थात् फल का स्वाद।
३. सप्तमी विभक्ति: (अधिकरणकारकम्) उपयोग: — ‘कस्मिन्’? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। स्थानं, कालम् आधारं च बोधयति। प्रयोगविधानम् (क) स्थानबोधक: — विद्यालये पठति । (ख) कालबोधक: — प्रभाते सूर्य: उदेति । (ग) आधारबोधक: — भूमौ पादपा: रोहन्ति ।
सप्तमी विभक्ति का प्रयोग स्थान, काल और आधार दर्शाने के लिए किया जाता है।
(क) विद्यालये पठति। — यहाँ 'विद्यालये' स्थान सूचित करता है अर्थात् विद्यालय में पढ़ता है। (ख) प्रभाते सूर्य: उदेति। — यहाँ 'प्रभाते' काल सूचित करता है अर्थात् सुबह सूर्य उदय होता है। (ग) भूमौ पादपा: रोहन्ति। — यहाँ 'भूमौ' आधार सूचित करता है अर्थात् भूमि पर पेड़ उगते हैं।
२. मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत — | स्तम्भ: अ | स्तम्भ: ब | | --- | --- | | (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | १. नैतिकताया: शिक्षां करोति | | (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली | | (ग) शिक्षक: | ३. पथनिर्देशन करोति | | (घ) एलेक्सा (Alexa) | ४. संवादयन्त्रम् | | (ङ) डेटासेट (Dataset) | ५. पक्षपातयुक्त प्रशिक्षणफलम् | | (च) दीक्षा (DIKSHA) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च | | (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् | | (ज) गूगल मानचित्र (Google Maps) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई.अनुप्रयोगः | | (झ) पूर्वग्रहः | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम | | (ञ) दॅल्लू-ई (DALL-E) | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
समीक्षा: (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) — ४. संवादयन्त्रम् (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) — ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् (ग) शिक्षक: — १. नैतिकताया: शिक्षां करोति (घ) एलेक्सा (Alexa) — ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च (ङ) डेटासेट (Dataset) — ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम (च) दीक्षा (DIKSHA) — २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) — १०. अपराधशमनाय प्रयोगः (ज) गूगल मानचित्र (Google Maps) — ३. पथनिर्देशन करोति (झ) पूर्वग्रहः — ५. पक्षपातयुक्त प्रशिक्षणफलम् (ञ) दॅल्लू-ई
इस अध्याय में महारत हासिल करें
पूरा भ्रान्तो बाल: अध्याय — इंटरैक्टिव नोट्स, चित्र, हल किए गए प्रश्न, पोल्स और मुफ़्त अभ्यास क्विज़ — ConceptScroll ऐप में।
ConceptScroll के साथ स्मार्ट पढ़ें
रोज़ाना एनसीईआरटी रील्स, एआई डाउट सॉल्विंग और अध्याय क्विज़ — सब मुफ़्त।
मुफ़्त सीखना शुरू करेंऔर पढ़ें
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.
- रचना प्रयोग | Class 9 Sanskrit Notes
Clear NCERT-aligned notes on रचना प्रयोग for Class 9 Sanskrit.